Piet Mondrian – Bàn về hội họa

Piet Mondrian (1872-1944)

(Loạt bài Tìm hiểu hội họa hiện đại)

Mondrian bắt đầu sự nghiệp như một họa sĩ vẽ tranh phong cảnh sau khi được đào tạo về mỹ thuật tại Amsterdam. Cho đến năm 1908, ông bắt đầu theo đuổi phong cách tân Ấn tượng chủ nghĩa. Năm 1911, ông mở một xưởng vẽ tại Paris và bắt đầu nghiên cứu trường phái lập thể. Chính sự tiếp cận phong cách của hội họa lập thể đã đưa Mondrian đi xa khỏi hội họa hình tượng. Năm 1914, trở về Hà Lan, Mondrian đã giản lược các mô-tip phong cảnh, thay vào đó nhấn mạnh bản chất hình học của chúng. Năm 1917, ông viết cương lĩnh mỹ học, sáng lập nên trường phái Tân tạo hình (Neoplasticism) và cùng với Theo van Doesburg lập nên nhóm Stijl. Hội họa của Mondrian với mặt phẳng trắng khổ hạnh, những đường thẳng dọc ngang và sự tiết chế các màu sắc nguyên cấp có ý nghĩa quan trọng đối với sự nảy sinh của các trường phái hội họa phi vật thể và có ảnh hưởng lớn đến các lĩnh vực kiến trúc và thiết kế hiện đại. Năm 1938, Mondrian rời Paris, nơi ông đã sống từ năm 1919, để đến London và sau đó định cư tại New York. Tại đây, ông đã mở ra một chương mới với những khám phá lý thuyết về đường nét và màu sắc đồng thời sáng tạo những tác phẩm phản ánh nhịp điệu đô thị của New York và nhạc jazz đương đại.

*

Không phải ai cũng nhận ra trong mọi nghệ thuật tạo hình, kể cả ở những tác phẩm tự nhiên nhất, hình thức tự nhiên và màu sắc, trong một chừng mực nhất định, luôn bị biến đổi. Thực chất, trong khi điều này có thể không quan sát trực tiếp được, độ căng của đường nét, mô dạng cũng như sức mạnh của màu sắc lại luôn được gia tăng. Kinh nghiệm tạo hình cho thấy vẻ ngoài tự nhiên của sự vật không phải để cố định trong chủ nghĩa hiện thực bản chất mà nhất thiết phải được chuyển hóa để khơi dậy cảm xúc thẩm mỹ.

Suốt nhiều thế kỷ, văn hóa của nghệ thuật tạo hình đã cho chúng ta thấy sự chuyển hóa này, thực sự, là khởi điểm của sự trừu tượng hóa hình ảnh tự nhiên mà sang đến thời hiện đại, nó sẽ biểu hiện mình như là hội họa trừu tượng. Tuy hội họa trừu tượng đã phát triển thông qua sự trừu tượng hóa bình diện tự nhiên, thế nhưng trong sự tiến hóa hiện tại của nó, nó còn trở nên cụ thể hơn vì nó sử dụng mô dạng thuần túy và màu sắc thuần túy.

Ý thức về tính tất yếu của sự trừu tượng hóa trong nghệ thuật tạo hình phát triển một cách chậm chạp. Ban đầu, nó chỉ được thể nghiệm theo trực giác. Chỉ sau nhiều thế kỷ không ngừng gia tăng quá trình chuyển hóa bình diện tự nhiên mới nảy sinh những hình thức trừu tượng hóa rõ nét hơn mới nảy sinh cho đến khi nghệ thuật tạo hình cuối cùng được giải phóng khỏi những đặc điểm cụ thể của chủ thể và khách thể. Sự giải phóng này mới là cái có ý nghĩa lớn nhất. Vì nghệ thuật tạo hình phát lộ cho ta thấy rằng chính những đặc điểm cụ thể đã phủ trùm lên sự biểu đạt thuần khiết của mô dạng, màu sắc và các quan hệ. Trong nghệ thuật tạo hình, mô dạng và màu sắc là những phương tiện biểu hiện cốt yếu. Đặc trưng và mối quan hệ hữu cơ giữa chúng xác định sự biểu hiện tổng thể của một tác phẩm. Sự trừu tượng không những làm cho mô dạng và màu sắc trở nên khách quan hơn mà còn phát lộ đặc trưng của chúng một cách sáng rõ hơn. Do đó, chúng ta có thể thấy rằng sự trừu tượng hóa mô dạng và màu sắc chỉ đơn thuần “sửa” (modifies) tác phẩm nghệ thuật, nhưng nghệ thuật trừu tượng, thậm chí ngay trong thứ hội họa tự nhiên chủ nghĩa, cũng nhất thiết phải tạo nên một sự biểu đạt phổ quát thông qua bố cục. Thông qua bố cục và các nhân tố tạo hình khác, một tác phẩm tự nhiên chủ nghĩa cũng có thể đạt đến một sự biểu đạt phổ quát hơn là một tác phẩm trừu tượng không sử dụng hợp lý những nhân tố này.

Chúng ta đã đi đến chỗ thấy được vấn đề chính yếu của nghệ thuật tạo hình không phải ở chỗ né tránh sự thể hiện các khách thể mà nằm ở chỗ, nó phải trở nên khách quan trung tính đến hết mức có thể. Cái tên hội họa phi vật thể (nonobjective) phải  được tạo nên trong mối liên hệ với vật thể, nghĩa là, với một trật tự khác của các ý niệm. Nghệ thuật tạo hình cho ta thấy sự biểu đạt phổ quát của một tác phẩm nghệ thuật phụ thuộc vào chủ quan của chúng ta – chính điều này mang đến chướng ngại chủ yếu đối với việc biểu hiện khách quan hiện thực. Hình ảnh khách quan – càng khách quan càng tốt – là yêu cầu chỷ yếu của mọi nghệ thuật tạo hình. Nếu nhãn quan khách quan là cái có thể đạt được, nó sẽ trao cho ta hình ảnh chân thực về hiện thực.

Trong nhiều thế kỷ, nhãn quan của chúng ta không ngừng mở rộng nhờ sự phát triển của đời sống, khoa học, công nghệ. Hệ quả là chúng ta chúng ta có thể quan sát khách quan hơn. Tuy nhiên, theo trực giác, nghệ thuật tạo hình luôn nhằm đến một sự biểu hiện phổ quát về hiện thực. Tất cả các nghệ thuật tạo hình đều cấu tạo sự biểu đạt này nhờ sự vận động năng động của các mô dạng và màu sắc. Song hội họa trừu tượng, đối lập với với hội họa tự nhiên chủ nghĩa, có thể thực hiện tham vọng biểu đạt này một cách sáng rõ hơn và phù hợp với thời hiện đại. Tuy nhiên, phải nói rằng phán đoán về một tác phẩm nghệ thuật phụ thuộc vào nhãn quan cá nhân về nó. Cái rõ ràng với người này có thể lại mơ hồ với người khác. Thực tế này giải thích sự tồn tại của nhiều khuynh hướng khác nhau trong cùng một thời kỳ. Hội họa trừu tượng thể hiện rất rõ ý  tưởng (conception) và những cảm xúc đã khai sinh cho tác phẩm cũng như những luật lệ chi phối quá trình sáng tạo nó. Hệ quả là, rõ ràng ở thời hiện đại, người ta có thể nghiên cứu và phân tích những luật lệ này chính xác hơn.

Nếu nghiên cứu văn hóa của nghệ thuật tạo hình trong suốt nhiều thế kỷ qua, ta sẽ thấy hội họa trừu tượng chính là sản phẩm của nền văn hóa đó. Rõ ràng hội họa hiện đại, trong khi gặp gỡ với tất cả những sự tiến bộ hiện đại, đã phát triển từ hội họa qua khứ thông qua các thực hành và kinh nghiệm. Chúng ta thấy văn hóa của nghệ thuật tạo hình như là một sự tiến bộ bền bỉ (consistent progressive), những thay đổi trong các khuynh hướng tiếp nối nhau theo một trình tự logic. Các thời kỳ phát triển và các thời kỳ thoái trào hay đứng yên sản tạo ra một sự phát triển ngày một gia tăng của cách thức diễn tả hướng đến một sự biểu hiện trực tiếp nội dung bản chất của nghệ thuật tạo hình. Các thời kỳ thoái trào và đứng yên đóng vai trò như những nhân tố tiêu cực trong quá trình phát triển chung của nghệ thuật tạo hình.

[1941]

Hiện thực tự biểu hiện nó như là một cái gì đó bất biến và khách quan – độc lập với chúng ta, nhưng đồng thời cũng là cái khả biến trong không gian-thời gian. Hệ quả là, hình ảnh của nó trong ý thức chúng ta bao hàm cả hai đặc điểm đó.

Bị xáo trộn trong tinh thần của chúng ta, những đặc điểm đó hòa trộn vào nhau và chúng ta không có hình ảnh đích thực của hiện thực.

Điều này giải thích sự đa bội của các quan niệm và trong nghệ thuật, là sự khác nhau của các hình thức biểu hiện.

Tấm gương của người họa sĩ càng trong sạch bao nhiêu thì hình ảnh thực tại phản chiếu trong đó càng chân thực bấy nhiêu.

Quan sát văn hóa lịch sử của nghệ thuật, chúng ta phải kết luận rằng cái tấm gương này lại chỉ được lau sạch một cách rất chậm chạp. Chính cái quá trình lau tấm gương này làm hiện lên một hình ảnh hiện thực dần dần bền vững hơn và khách quan hơn.

[1943]

Hải Ngọc dịch

Nguồn: Twentieth-Century Artists on Art, New York: Pantheon Books 1985, p.10-12

Advertisements

4 thoughts on “Piet Mondrian – Bàn về hội họa

  1. Hoàng Tùng
    Chào bạn! thực sự đọc các bài viết của bạn rất thú vị! Tôi đang tìm hiểu để viết luận văn về nghệ thuật tối giản nên viết về Mondrian, Malevich và nhiều họa sĩ về sau nên đọc bài bạn viết tôi hiểu hơn nhiều. Cám ơn bạn nhiều. Còn 1 phần khó là tôi tìm được 1số tài liệu nước ngoài về những họa sĩ tối giản giai đoạn sau nhưng chưa dịch được vì tiêng anh tôi kém. ban có bài nào hoăc nếu có thể tôi gửi bạn bản tiếng Anh bạn dịch vừa chuẩn lại có văn phong thì sẽ rất hay.

  2. Pingback: Đánh Đổi và Trả Giá – Chương 1 | Little lady, come and fade me.

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s