Agnes Callard – Ngành nhân văn làm gì trong thời khủng hoảng?

Bài viết này của Agnes Callard đến đúng lúc với tôi, trong thời gian chính tôi cũng rơi vào khủng hoảng của thời kỳ dịch bệnh. Rất nhiều những suy nghĩ về việc mình chẳng thể làm được điều gì đã làm tôi rơi vào trạng thái trầm uất mà tôi khó có thể chia sẻ với những người thân nhất. Đọc và quyết định dịch bài này như là một sự giải tỏa cần thiết đối với bản thân tôi lúc này.

*

Các trường đại học là những khu vườn ẩn dật. Lớp học là chốn thiêng liêng sâu thẳm nhất của không gian ẩn dật ấy, nơi những đòi hỏi thế tục có thể bị gạt ra đủ lâu để một nhóm người – một vài người trong đó không có mối quan tâm nào trước đó – cùng chia sẻ một bài thơ của Horace, hay một luận điểm của Aristotle. Trong mấy tuần qua, khi các trường cho sinh viên về nhà, không gian thiêng ấy bị phá vỡ. Chuyển sang hình thức học trực tuyến cũng có nghĩa là thay thế không gian sạch sẽ, nơi mọi người cùng chia sẻ của lớp học bằng những căn phòng riêng lộn xộn, nhiều tạp âm. Cho dù chúng ta không thể nhìn thấy những chồng bát đĩa, những đống quần áo hay nghe thấy tiếng trẻ con la hét, song những mối bận tâm ẩn ở hậu cảnh đã làm chúng ta phân tán, bận tâm. Nhiều trường đại học đã phải mở rộng tiêu chí đánh giá đạt/không đạt vì hiểu rằng thật khó để bắt coronavirus đứng ngoài lớp học – cũng như để giữ Horace và Aristotle trong đó.

Đối với một số người, những vấn đề này dường như thật phù phiếm. Chẳng phải chúng ta có những mối bận tâm khác ở thời điểm này quan trọng hơn chuyện các nhà thơ, các triết gia thời cổ đại hay sự khác biệt giữa điểm B + và A – hay sao? Thậm chí ở trong những thời điểm tốt đẹp, các trường nhân văn cũng đã bị chế giễu như là một chiếc bánh xe cứ quay mà chẳng đi đến đâu; trong tình thế khẩn cấp, khi các bác sĩ, các nhân viên làm công việc giao hàng, hay những công nhân làm những nhiệm vụ thiết yếu đang mệt nhoài lao động để giữ cho sự vận hành xã hội không bị ảnh hưởng, không ai đủ kiên nhẫn với đòi hỏi của cái bánh xe cứ muốn quay. Vai trò của Aristotle, và của người nghiên cứu ông là gì, trong một cuộc khủng hoảng?

Có lẽ câu trả lời bi quan nhất cho câu hỏi này có thể nằm trong những tiểu luận của Jean Améry, một người Áo gốc Do thái, tên khai sinh là Hanns Mayer, người đã viết thật cảm động về việc học hành ngành nhân văn đã không thể giúp được ông điều gì trong thời kỳ Thế chiến II. Đối mặt với sự tàn bạo mang tính vật chất thuần túy của các trại tập trung, Améry đi đến chỗ nhận thấy đời sống trí thức là một trò chơi, và các trí thức “chẳng là gì khác hơn những homines ludentes,” những người chơi. Ông so sánh mình, với thái độ tự nghiệt ngã với bản thân, và những tù nhân khác, những người có một lý tưởng chính trị hay tôn giáo để gắn bó – những người Marxist, những tín đồ của dòng Chứng nhân Jehovah hay của Công giáo, những người trung thành với bản sắc và lý tưởng Do Thái. Trở thành một phần của cuộc đấu tranh rộng lớn hơn ấy khiến họ “vững vàng, bình tĩnh, mạnh mẽ,” ông viết. Lý tưởng của họ đóng vai trò như một nền tảng khiến đời sống trong trại vẫn tiếp nối với đời sống trước và sau khi ở trại, trong khi đó, những người như ông – những nhà nhân văn, những triết gia, những người theo chủ nghĩa hoài nghi – rơi vào tuyệt vọng, và trong khi đối mặt với sự tàn bạo, họ “không còn tin được nữa vào hiện thực của thế giới tinh thần.”

Améry sẵn sàng công nhận những trí thức với nhiệm vụ thực tế, những người biện hộ cho lý tưởng đạo đức, là những người mang phẩm chất anh hùng. Chúng ta có thể nói đến những Frederick Douglass và Martin Luther King, Jr.; Marx và Gandhi; Jesus và Muhammad, Mary Wollstonecraft và Susan B. Anthony là những tên tuổi thuộc nhóm này. Những trí thức này đã chiến đấu cho công bằng, phẩm giá và sự cao cả của đời sống con người. Jean Améry không tự nhận mình là một trong số đó.

Améry cũng bị Gestapo tra tấn: ông thú nhận ông sẵn sàng phản bội những đồng chí của mình nếu như ông có bất kỳ một thông tin nào để tiết lộ. Bởi vậy, ông phân biệt mình với những anh hùng trí thức khác – những người có đủ sự kiên cường để từ chối nói khi bị tra tấn, hoặc cứ nhất định lên tiếng bất kể những trấn áp buộc họ phải im lặng. Galileo là một ví dụ kinh điển về một trí thức tử đạo. Người ta cũng có thể dẫn ra những tên tuổi khác nữa như Socrates, Giordano Bruno, Thomas More và Spinoza. Hai hình mẫu anh hùng trí thức này hoàn toàn có thể giao nhau: có những người vừa bị buộc phải im lặng vừa phụng sự cho lý tưởng. Nhưng nhiều trí thức trong ngành nhân văn thì không thuộc về hình mẫu nào cả – họ không có lý tưởng nào để chiến đấu cho nó, cũng chẳng có kẻ thù nào để chiến đấu chống lại nó. Những trí thức không lý tưởng, không tử vì dạo này là những người mà Améry cảm thấy không làm được việc. Ông không chỉ mô tả sự yếu đuối về thể chất của họ – họ không biết vặn tay kẻ móc túi, họ không chịu đựng được một cú đấm móc, thậm chí dọn giường cũng không xong – mà còn cho thấy họ yếu kém như thế nào trong các mối quan hệ xã hội, họ không thể giao tiếp với những người đồng chí không phải giới trí thức. Améry đặt hy vọng vào những người như thế, bao gồm cả những người bị lấy đi phần lớn sức mạnh thể chất, rằng họ có thể chứng tỏ sự quá cảm của mình trong mọi thảm họa. Nếu chúng ta, thay cho định kiến phổ biến, đặt câu hỏi liệu họ có làm được thế trong bất kỳ thảm họa nào, có lẽ quan điểm của chúng ta về trí thức ngành nhân văn sẽ thay đổi. Trên thực tế, nếu như có một khủng hoảng nào chứng tỏ được giá trị của trí thức ngành nhân văn, thì đó chính là tình thế đặc biệt mà chúng ta đối mặt hôm nay.

Đối với phần lớn chúng ta, coronavirus là một lời kêu gọi tất cả hãy ngừng hoạt động. Nó đặt đời sống vào chế độ tạm ngưng, thu nhỏ nơi chốn của chúng ta trong thế giới và buộc chúng ta phải hướng vào bên trong.  Để đáp lại, chúng ta chia sẻ một số cách thức đối phó với tình huống. Những người không đóng vai trò thực tế trong việc cải thiện tình hình khủng hoảng, nếu họ được tự do – không có con cái làm phiền hay có thể kiếm tiền được từ nhà – sẽ vùi mình vào công việc. Còn sức mà làm việc – ấy là một điều may mắn, là dấu hiệu của khả năng thích nghi. Người ta cũng có thể đắm mình vào trong những thú tiêu khiển: trò chơi điện tử đội lốt những việc ta không thể làm, phim ảnh đem đến một thế giới hư cấu thay cho cái thế giới dường như đang sụp đổ quanh ta, rượu còn thể làm tê lịm những nỗi đau và sợ hãi. Sức làm việc làm ta quên đi thực tại theo cách này, sự tiêu khiển làm ta ngoảnh mặt khỏi thực tại ấy theo cách khác, và khi cả hai con đường đều không thể đem đến những hệ quả mong muốn, ta lại trở về lo âu dõi theo dòng tin tức.

Trạng thái tê lịm hay lo âu: đó có phải là lựa chọn của chúng ta? Chủ nghĩa nhân văn chỉ ra một khả thể khác. Aristotle từng phân biệt giữa xả hơi/thả lỏng (anapausis), tức sự nghỉ ngơi, ngừng hoạt động để rồi sau đó hoạt động trở lại, và nghỉ ngơi/thư giãn thực sự (scholē), theo đó, ngừng hoạt động để hướng tới một mục đích cao hơn – theoria, hay suy tưởng. Trường học tồn tại vì mục đích nuôi dưỡng sự suy tưởng này. (Trên thực tế, trong tiếng Anh, từ “school” [trường học] bắt nguồn từ từ scholē.) Suy tưởng không được xem là một niềm tin để người ta chiến đấu cho nó, và những nỗ lực vắt kiệt giá trị của nó thành ngôn ngữ của sự công bằng hay phẩm giá hay quyền cơ bản của con người sẽ hoàn toàn vô nghĩa. Tốt hơn nên hình dung nó như một đối tượng của tình yêu và sự sùng kính, là nguồn cội tạo nên sự mãn nguyện. Đối với các nhà nhân văn, suy tưởng không phải là một lý tưởng. Nó là một tiếng gọi.

Ở thời điểm này, nếu ai đó có thể dành những khoảng thời gian rỗng để hướng tới một tiếng gọi cao hơn, người ấy thực ra đang biến rơm thành vàng. Theo đó, người ta cho rằng các nhà nhân văn sẽ thấy mình được chuẩn bị tốt để trở nên mạnh mẽ trong những tình huống như thế này. Giờ là lúc thích hợp để suy tư về thực tế, rằng làm người là sống dưới bóng tử thần. Giờ là lúc thích hợp để định vị hiện tại trong tầm nhìn rộng lớn của lịch sử. Khi bị lấy đi mối kết nối giữa con người với con người, ít nhất chúng ta ở trong vị thế có thể hiểu sâu sắc ý niệm về điều này. Và đối với giáo viên chúng ta, vốn được coi là những người có khả năng giao tiếp với những người khác, chúng ta được kỳ vọng có thể đem đến cho họ một lối thoát khỏi tình trạng tê liệt và lo lắng. Bởi có lẽ đây là lần đầu tiên trong lịch sử, một thảm họa toàn cầu đã buộc một số lượng lớn những người có học, thạo internet phải ngồi trong nhà. Tuy nhiên, nếu đây là bài kiểm tra mà chúng tôi, những nhà nghiên cứu ngành nhân văn chờ đợi thì cá nhân tôi cảm thấy mình khó lòng mà thi qua bài kiểm tra này.

Trong mấy tuần qua, tôi thường có một huyễn tưởng trở đi trở lại. Tôi thiếp đi và tỉnh dậy thì thấy đại dịch đã qua. Để làm dịu đi nỗi hối hận khi không giúp đỡ được người khác, tâm trí tôi muốn giấc ngủ cứ mở rộng mãi ra, bao khắp xứ sở, như trong truyện cổ tích. Ai nấy đều mạnh khỏe và không cần phải lo ốm đau bệnh tật, họ chỉ cần nằm đó, bình yên, hết năm này sang tháng khác. Rồi họ tỉnh dậy hạnh phúc, mọi thứ lại trở về như trước đây.

Trên thực tế, tôi không mơ ngủ. Tôi đang thức, theo dõi tin tức không ngừng, cảm thấy khó chịu bởi những bất tiện và những cản trở nhỏ nhất. Jean Améry bị Gestapo tra tấn; Tôi rơi vào hoảng loạn khi không thể vào văn phòng của mình trong trường. Người ngoài kia đang thở hổn hển vì thiếu không khí, họ đang chết dần; trong khi đó phòng ngủ bừa bãi khiến tôi không thể nào làm việc. Thứ làm tôi trầm uất nhất chính là sự uể oải, trì trệ của chính mình. Rồi đột nhiên, mọi thứ O.K, thôi thì để con chơi điện tử, mặc lại bộ quần áo của hôm qua, làm bữa tối một cách tối giản, hàng đêm thì đọc, viết, nghĩ ít hơn bình thường. Việc tôi tha thứ cho chính mình giống như hình thức của nỗi tuyệt vọng – nó đối lập hoàn toàn với tâm thế đối mặt thử thách vốn đòi hỏi con người ta phải tuân theo những chuẩn mực cao hơn. Chưa bao giờ tôi thấy mình thiếu can đảm như thế này.

Biết rằng có thể có những nhà nghiên cứu nhân văn khác đang xoay sở tốt hơn thế nhưng tôi phải thú nhận những gì mình học ở ngành nhân văn đã không thể chứng minh được giá trị của nó trong một cuộc khủng hoảng dường như được thiết kế để nó phô diễn được sức mạnh của mình. Nó không sinh ra ý nghĩa, mục đích, sự mạnh mẽ về tâm lý, cho tôi và cho người khác.

Có phải đây là đòn đánh vào chủ nghĩa nhân văn? Tôi không nghĩ vậy. Tôi cho rằng đây là đòn đánh vào những khủng hoảng. Jean Améry từng nghĩ chính Holocaust đã phơi bày bản ngã đích thực của ông: “không ở đâu trên thế giới này mà hiện thực là có quyền năng lớn như ở trong trại tập trung, không ở đâu khác hiện thực lại thực đến thế.” Sự bạo tàn và hãi hùng mà Améry chịu đựng mang tính thuyết phục. Nó thuyết phục ông về đời sống trước đó của mình, khi còn là một sinh viên theo ngành văn chương và triết học ở Vienna, khi cuốn tiểu thuyết ông viết được đón nhận tích cực, khi ông tin vào đời sống của tâm trí – tất cả những thứ đó là ảo ảnh, là giả vờ, là trò chơi ngôn từ. Nhưng không phải thế. Sự bạo tàn không phải là một luận đề, và thật bi kịch khi việc cảm giác bị tổn thương, bị hành hạ bởi cái ác, đối với những người trải qua kinh nghiệm tàn bạo này, lại giống như sự bừng thức để nhận ra bản chất đúng nghĩa của hiện thực.

Chịu đựng một cuộc khủng hoảng nhẹ nhàng hơn nhiều, thế giới quan của tôi ít bị xô lệch hơn Améry. Tôi chưa bao giờ chắc chắn về giá trị của scholē – về uy lực của việc dành thời gian để hướng đến một tiếng gọi cao hơn – hơn lúc này, lúc tôi không thể làm được việc ấy và ao ước có thể. Một vài thứ tốt đẹp nhất vốn dĩ mong manh. Việc chúng có thể bị nghiến nát không phải là một luận đề chống lại giá trị của chúng mà thực tế ấy nhắc ta cần phải bảo vệ chúng trong sự rào chắn. Phải, có thể biến một cọng rơm thời gian trống rỗng thành vàng, nhưng một mong muốn như thế đòi hỏi nhiều hỗ trợ. Tôi có thể dạy để bạn thấy được điều gì đó trong những luận điểm khó hiểu chống lại thuyết nguyên tử luận mà Aristotle trình bày trong “On Generation and Corruption” (“Về thế hệ và sự tha hóa”) – khiến bạn phấn khích bởi chúng, bị cuốn hút bởi các nhà vật lý cổ đại – nhưng mọi thứ cần phải đặt đúng chỗ. Tôi cần một lớp học vật chất, có bảng đen, có một nhóm sinh viên mà tôi đã có ba tháng để quen thân. Tôi cần thế giới bên ngoài yên tĩnh. Việc hoàn cảnh hiện thời phá vỡ bối cảnh ấy không phải là một sự bác bỏ đối với triết học. Nó là bằng chứng cho thấy chúng ta cần phải cố gắng nhiều thế nào để mọi thứ trở lại bình thường, khiến mọi người lại có thể giúp nhau để nhìn thấy thế giới tinh thần ở nơi đẹp đẽ, diệu kỳ mà nó thuộc về.

Có lẽ nguy hiểm đặc biệt của một cuộc khủng hoảng khiến người ta phải mất nhiều thời gian để nghĩ là ở chỗ người ta phải cố gắng để học quá nhiều bài học khi ở trong đó. Các khủng hoảng, ít nhất lúc chúng xảy ra, không phải là những cơ hội giáo dục. Đó là những sự kiện rơi xuống đầu ta, gây tổn hại cho chúng ta. Chúng nhắm tới mọi thứ thuộc về ta, trong đó có năng lực học tập.

Ta có nên tin vào chủ nghĩa anh hùng trí thức – thậm chí ở cả những người không mục đích, không tử đạo? Dĩ nhiên. Nhưng thay vì tìm kiếm nó giữa thời điểm khủng hoảng, chúng ta có thể hướng chú ý của mình vào thế giới bên trong khu vườn và nhớ lại lần gần nhất trong lớp học, một sinh viên vốn chất chứa trong đầu bao ý nghĩ sâu sắc chưa nói ra thành lời cuối cùng đến một ngày giơ tay phát biểu. Chúng ta thử hình dung xem chuyện gì xảy ra sau đó: từ ngữ tuôn chảy từ cô sinh viên ấy thế nào, cô ấy đã thoát khỏi vỏ bọc của nỗi sợ hãi và tự ngờ vực bản thân ra sao, cả lớp đã lắng nghe, chăm chú và học hỏi từ người bạn của mình thế nào… Tất cả giáo viên đều biết rằng những người hùng trí thức là có thật. Chúng ta cũng biết đôi điều về họ: biết truyền đạt, có khả năng sư phạm và thường vô hình với người say mê họ. Và bài học này đưa ta trở lại với câu chuyện về Jean Améry.

Améry viết một cuốn sách về tự sát và vài năm sau khi viết nó, ông cũng tự kết liễu cuộc đời mình. Ông hiẻu những trải nghiệm thời chiến là một bài kiểm tra đối với tất cả những gì làm nên con người ông – một nhà tư tưởng, một nhà duy mỹ, một người đọc, một cá nhân – và ông tự phán xét chính mình như một kẻ thất bại. Ông viết về việc bị Gestapo tra tấn: “Nó vẫn chưa xong xuôi. Hai mươi năm sau, tôi vẫn ở trong tư thế lủng lẳng trên mặt đất với hai cánh tay trật khớp, thở hổn hển và tự kết án chính mình.” Nhưng điều mà Améry không thể thấy trước là hiệu ứng của những trang viết của ông, vốn nhạy cảm sâu sắc với đau đớn, với tình trạng bị nhục mạ, bị tước đoạt và mất mát. Ông nói về sự thống khổ bằng giọng điệu của một người không thể tự bảo vệ được mình trước bất kỳ điều gì và ông đem trải nghiệm về khả năng bị tổn thương này tới độc giả bằng lối phân tích cẩn thận, điềm tĩnh và chính xác. Giọng điệu của ông chừng mực, uyên bác và thấu suốt. Ông là một con người, một người phàm như bao người.

Tiểu luận của Améry nói sự thật, nhưng không phải toàn bộ sự thật. Chúng kể câu chuyện về sự thất bại của những tri thức nhân văn khi chúng không giúp được ông điều gì ở trong trại tập trung, nhưng chúng đã không kể câu chuyện của chính chúng  – rằng làm thế nào mà người ta có thể truyền đạt một kinh nghiệm dường như bất khả truyền đạt. Câu trả lời là: chính nhờ vào những tri thức nhân văn. Không tự buông tha mình khỏi nỗi dằn vặt hổ thẹn, Améry cho chúng ta nhìn vào con người bị hủy hoại của ông, từ đó chúng ta có thể biết về một sự thật mà chúng ta từ chối muốn biết: “ai từng bị tra tấn sẽ luôn bị tra tấn.” Trong tay ông, những từ ngữ như “trại tập trung”, “tàn bạo”, “lưu đày” – phơi bày đúng những gì đã diễn ra; từ miệng người khác, chúng là những ký hiệu cho một tri thức mà chúng ta luôn hy vọng sẽ không cần đến nó. Tôi nói điều này trong tư cách của một đứa cháu trong gia đình có bốn người từng sống sót qua trại tâọ trung. Ông bà tôi không bao giờ có thể – mà có lẽ không bao giờ muốn – truyền đạt cho tôi những gì mà Améry đã tái hiện trên trang viết. Nếu tôi từng nói về “sự tra tấn” trước khi đọc Améry thì tôi chỉ là một homo ludens, một người chơi, đang chơi trò chơi ngôn ngữ mà thôi.

Ông, người muốn nói về sự phá hủy thế giới tinh thần của con người, không thể kỳ vọng sẽ có công chúng đón nhận dễ dàng. Ông hiểu độc giả của mình; ông biết mình đang đối mặt với điều gì. Ngôn ngữ của ông dong buồm qua biển thời gian, không gian và văn hóa – và vùng vịnh sâu thẳm nhất, giữa những người đã từng bị tra tấn và những người chưa trải qua nó – để tìm đến độc giả, kẻ đọc ông bằng ngôn ngữ tinh thần của chính mình. Cuối cùng, độc giả ấy không có cách nào khác hơn là để ông thâm nhập vào tâm trí. Đây chính là thắng lợi kinh ngạc về phương diện giao tiếp: người ta không nghĩ là tri thức nhân văn làm được bài kiểm tra này. Nhưng Jean Améry đã chứng minh điều đó. Ông là một anh hùng. Ông là một thầy giáo.

Hải Ngọc dịch

Nguồn: Agnes Callard, “What Do the Humanities Do in a Crisis?”, https://www.newyorker.com/culture/annals-of-inquiry/what-do-the-humanities-do-in-a-crisis

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s