Martha C. Nussbaum – “Làm người nghĩa là gì?” – Xin ngừng hỏi câu ấy!

Bài viết của Martha C. Nussbaum (1947) là một ý kiến khác trong cuộc thảo luận xung quanh câu hỏi “Làm người nghĩa là gì” trên chuyên mục Stone của The New York Times mùa hé này. Nussbaum là giáo sư tại Đại học University of Chicago Law School. Bà là tác giả của nhiều công trình gây ảnh hưởng lớn về đạo đức và giáo dục, trong đó cuốn Not for profit: why democracy needs the humanities (2010) đã được Ban tu thư Đại học Hoa Sen dịch và xuất bản dưới nhan đề Vô vị lợi: Vì sao nên dân chủ cần các môn học nhân văn (Bùi Thanh Châu dịch)

68281246-portrait-of-a-big-beautiful-elephant-outdoors-wild-animal

*

Trải theo thời gian, ý niệm “làm người” chắc chắn đã – và sẽ còn tiếp tục – nói lên nhiều điều. Chưa bao giờ chỉ có một lời đáp cho nó. Nhưng chắc chắn có một điều mà giờ đây cần được hàm chứa trong câu trả lời cho câu hỏi “Làm người nghĩa là gì?” Làm người, tức là phải mang năng lực nhận ra câu hỏi này, bản thân nó, đã là có vấn đề.

Con người chúng ta rất chuyên chú vào chính bản thân mình. Ta có xu hướng nghĩ rằng làm người, theo cách nào đó, là rất đặc biệt và quan trọng, vì vậy, ta cứ băn khoăn về nó, thay vì hỏi rằng làm một con voi, con heo hay một con chim thì nghĩa là gì. Sự thiếu vắng nỗi tò mò này thuộc về một vấn đề đạo đức rộng lớn.

Câu hỏi, “Làm người nghĩa là gì?”, không chỉ phản ánh khuynh hướng ái kỷ mà còn thể hiện một nhận thức trì trệ đáng trách cứ. Nó cũng tương tự như khi hỏi “Làm người da trắng nghĩa là gì?” Nó hàm ẩn trong đó những đặc quyền không kiếm mà có, được sử dụng để áp đặt sự thống trị và bóc lột. Song chúng ta lại thường không nhận ra điều này vì chủ nghĩa ái kỷ của chúng ta quá toàn vẹn.

Chúng ta sống chung hành tinh với hàng tỉ sinh thể có cảm giác khác và chúng đều có những cách thức phức tạp của riêng mình để tồn tại, bất kể chúng là gì. Mọi động vật trong thế giới của chúng ta, như Aristotle quan sát và nhận định từ lâu, đều cố gắng để sống sót và sinh sôi nảy nở nhiều hơn. Tất cả các loài vật này đều có khả năng tri nhận, đều có ham muốn. Và hầu hết đều di chuyển từ nơi này đến nơi khác để kiếm những gì chúng muốn và cần. Aristotle đềnghị chúng ta hãy cố gắng để tìm được một kiến giải chung về cách các loài động vật, gồm cả loài người tri nhận, ham muốn và di chuyển.

Chúng ta biết Aristotle là triết gia, song ông đồng thời cũng là một nhà sinh vật học vĩ đại, người đã nghiên cứu các loài giáp xác và những sinh vật lớn nhỏ khác. Ông khuyên học trò của mình đừng quay lưng với những loài vật trông không có vẻ lấp lánh, vì luôn có điều kỳ diệu trong tất cả các loài ấy, nhất là khía cạnh thực tế, rằng chúng đều cố gắng để đời sống được tiếp nối.

Cảm quan ngạc nhiên này, điều sẽ dẫn ta đến một mối bận tâm đạo đức đầy đủ hơn, là một phần sâu xa của nhân tín chúng ta. Nhưng nỗi ngạc nhiên đang suy giảm, loài người chúng ta giờ đây thống trị địa cầu đến nỗi chúng ta hiếm khi cảm thấy mình cần sống với những loài vật khác trong quan hệ tương hỗ.

Các loài vật được thuần hóa chiếm một vị trí ưu tiên, nhưng kể cả như thế, chúng thường bị đối xử một cách tàn nhẫn (hãy nghĩ đến những con chó hoang hay mèo hoang bị ruồng bỏ). Những trang trại lợn, gà và các loài động vật khác là một hình thức tương đối mới của sự tàn nhẫn bị che giấu. Còn đối với những sinh vật “hoang”, chúng ta có thể thấy tội ác của loài người chúng ta đã dẫn đến những hệ quả lớn đối với chúng: những tổn hại đến từ các phòng thí nghiệm sử dụng các động vật; những tác hại nhiều mặt có tính chất đặc thù từ việc giam nhốt khỉ và voi trong các vườn bách thú; sự giảm sút số lượng cá voi do việc đánh bắt bằng lao móc;  việc săn trộm voi và tê giác để thu lợi nhuận từ thị trường chợ đen quốc tế; việc buôn lậu voi bất hợp phát từ châu Phi sang các vườn bách thú ở Mỹ; sự tàn phá  môi trường sống của nhiều loài động vật có vú cỡ lớn là hệ quả từ biến đổi khí hậu. Giờ đây ước tính hoạt động của loài người đã góp phần dẫn đến sự tuyệt chủng của hơn 80 loài động vật có vú.

Nhiều vấn đề mới liên tục nảy sinh. Thế giới cần đến một cuộc cách mạng về đạo đức, một phong trào khơi dậy ý thức trên quy mô toàn cầu đúng nghĩa. Nhưng cuộc cách mạng này lại bị cản trở bởi quán tính của con người vốn xem mình luôn là trung tâm mà điều này lại nằm trong chính câu hỏi, “Làm người nghĩa là gì?”

Thay cho nó, hãy kích hoạt lại và mở rộng cảm quan ngạc nhiên của chúng ta bằng cách đặt câu hỏi: “Thế làm một con cá heo nghĩa là gì?”. Rồi hãy quan sát loài cá heo một cách tốt nhất trong khả năng của chúng ta, đọc những nghiên cứu rất hấp dẫn của các nhà khoa học như Hal WhiteheadLuke Rendell. Hãy ngẫm nghĩ về loài voi (loài vật mà cá nhân tôi yêu mến nhất), và nếu chúng ta không thể có một chuyến tham quan, hãy xem những bộ phim nói về loài voi sống đời mình một cách giản dị, thể hiện sự tận tụy với cộng đồng, niềm cảm thông, nỗi đau buồn và nhiều trạng thái phức tạp khác mà loài người chúng ta cứ nghĩ rằng chỉ riêng mình mới sở hữu.

Và hãy làm nhiều hơn nữa công việc mang tính triết học và pháp lý đối với những cách tiếp cận lý thuyết liên quan đến việc bảo vệ các loài động vật khác và phát triển mối quan hệ tương hỗ mật thiết với chúng. Chúng ta đã tập hợp được nhiều thông tin khoa học về sự phức tạp của đời sống loài vật. Giờ đã là lúc sử dụng chúng với ý thức triết học. Will KymlickaSue Donaldson đã có những công trình tuyệt vời về sự tương hỗ và gắn kết cộng đồng với các loài động vật được thuần hóa, nhưng vẫn còn nhiều việc nữa phải làm.

Trong thế giới nơi các chính sách chịu ảnh hưởng từ triết học, cách tiếp cận quan trọng có ảnh hưởng nhất về quyền động vật cho đến giờ vẫn là từ Jeremy Bentham – triết gia người Anh theo thuyết vị lợi. Nó tiếp tục được Peter Singer phát triển một cách rất thông minh và táo bạo. Cách tiếp cận này tiếp tục có một tầm quan trọng lớn vì nó tập trung vào những sự đau khổ mà loài vật chịu đựng. Nếu chúng ta chỉ cần ngừng gây ra những đau đớn vô cớ đối với loài vật, đó đã là một bước tiến rất đáng kể rồi.

Giờ đây, chúng ta đã biết loài vật cần nhiều thứ mà không phải lúc nào những thứ này cũng gây ra đau đớn cho chúng khi không được đáp ứng: cơ hội gắn kết với những con vật khác trong loài để lập nhóm; cơ hội để được hát hay rống theo những cách đặc trưng của chúng; cơ hội để sinh sản; cơ hội được di chuyển tự do qua những không gian không bị cản trở; cơ hội thỏa mãn tính tò mò và được khám phá những thứ mới. Bởi vậy, tôi tin chúng ta cũng cần một cách tiếp cận tập trung vào sự đa dạng của “những năng lực” đặc trưng hay sự đa dạng của tự do mà mỗi loài đòi hỏi để sống một đời sống trọn vẹn.

Tôi đang viết một cuốn sách trong đó sẽ sử dụng nghiên cứu trước đó của mình về “cách tiếp cận các năng lực” để xây dựng một khung đạo đức mới nhằm định hướng luật lệ và chính sách trong lĩnh vực này. Song cách của tôi chỉ là một hướng tiếp cận, nó nên và cần được thách thức bởi những hướng tiếp cận khác theo những mô hình khác. Các luật sư làm việc vì quyền lợi của động vật theo luật lệ của địa phương hay quốc tế cũng cần đến những góc tiếp cận lý thuyết sắc sảo và các triết gia nên hỗ trợ họ trong công việc của mình. Còn nhiều việc phải làm.

Vì thế, hãy nên gạt ra một bên khuynh hướng ái kỷ khi chỉ đặt câu hỏi về chính chúng ta. Hãy nỗ lực cho một thời đại mới mà việc làm người cũng có nghĩa là liên đới với những giống loài khác cũng đang chung sống với ta trên thế giới này.

Hải Ngọc dịch

Nguồn: Martha C. Nussbaum, “What Does It Mean to be Human? Don’t Ask”, https://www.nytimes.com/2018/08/20/opinion/what-does-it-mean-to-be-human-dont-ask.html?rref=collection%2Fcolumn%2Fthe-stone&action=click&contentCollection=opinion&region=stream&module=stream_unit&version=latest&contentPlacement=6&pgtype=collection

One thought on “Martha C. Nussbaum – “Làm người nghĩa là gì?” – Xin ngừng hỏi câu ấy!

  1. Pingback: "Làm người nghĩa là gì?” – Xin ngừng hỏi câu ấy!

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s