Bernard-Henri Lévy – Khi được sinh ra, ta đâu đã là người!

Chuyên mục “The Stone” trên The New York Time vào mùa hè năm nay đã chạy một series các bài viết thảo luận xung quanh một câu hỏi rất cũ, nhưng chưa bao giờ thôi gây băn khoăn, chất vấn: “Làm người nghĩa là gì” (“What does it mean to be human”). Chủ đề thảo luận này đã thu hút sự quan tâm của nhiều nhà triết học, tâm lý học, xã hội, những chuyên gia về khoa học sự sống, trí tuệ nhân tạo và cả những người làm nghệ thuật. Bài viết dưới đây là một ý kiến ngắn tham gia vào cuộc thảo luận này. Bernard-Henri Lévy là nhà triết học, nhà làm phim và đồng thời cũng là một người hoạt động xã hội người Pháp.

Tôi sẽ thu xếp để có thể dịch thêm một số bài viết rất hay, rất thách thức trong chủ đề thảo luận này.

989c584e8bc16ad9d6b034cdb863f8cd

*

Là người – nghĩa là gì? Có thể trả lời ngắn gọn câu hỏi mênh mông này dựa vào một nguyên lý cũ từng được triết gia người Đức G.W.F Hegel đề nghị – nguyên lý mà ông gán cho triết gia Baruch Spinoza: “Mọi khẳng định đều là phủ định.”

Nhưng phủ định cái gì?

Trước hết, đó là sự phủ định Thượng đế. Đầu tiên là Thượng đế – khởi nguyên của hành động vô tận. Trong truyền thống phương Tây, con người không có mục đích nào nếu không có Thượng đế. Đối với những người Công giáo, con người được sáng tạo theo hình ảnh của Chúa; đối với người Do Thái, Chúa là người thợ đầy thiện chí, sẵn sàng chìa tay giúp đỡ ta. Đối với những người vô thần (đừng quên rằng họ là những người Judeo-Christian [Do Thái-Công giáo] theo cách của họ), một phần mục đích của con người là lật đổ Thượng đế khỏi ngai vị của mình. Nếu đây chưa phải là sự phủ định hoàn toàn Thượng đế, thì ít nhất điều này cũng giới hạn quyền năng của Người, vì con người đã đi đến chỗ chiếm lĩnh không gian trước đó chỉ dành cho Thượng đế.

Khẳng định cũng là một sự phủ định đối với tự nhiên. Không ai – mà trước hết là Spinoza – sẽ phủ nhận con người là “natura naturata”, một vật giữa các vật, một thực thể tự nhiên giữa các thực thể tự nhiên, một tạo vật của thế gian được cấu tạo bởi các mô giống như những tạo vật bình thường khác. Song làm người cũng có nghĩa khao khát sự siêu vượt, muốn hướng đến cái gì đó hơn chỉ là một mảnh nhỏ của tự nhiên đơn thuần.

Sinh thời, triết gia René Descartes đã cân nhắc về sự khác biệt giữa con người và máy móc. Ngày nay, trên làn sóng của cuộc cách mạng trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, chúng ta cũng đang suy tư một câu hỏi tương tự: Làm sao phân biệt được một người thực chất với một người nhân tạo?

Một con người thực chất là một “res cogitans”, một thực thể suy tư, nói như Descartes. Là một cội nguồn của “ý hướng tính”, như triết gia Edmund Husserl từng viết. Làm người, tức là thực hiện một bước nhảy khỏi trật tự tự nhiên. Làm người đòi hỏi một sự vượt thoát, theo cách này hay cách khác, khỏi khối mênh mông của những nguyên tử, tế bào, phân từ, mà từ đó, tôi, bạn, cùng mọi thứ khác được tạo nên. Nó được phú cho một tâm hồn, thứ đóng vai trò như một tấm hộ chiếu để xuất cảnh khỏi thế giới tự nhiên để du nhập vào bản chất người, dù nó có thể là một thứ phi vật chất, không có bề mặt hay tỉ trọng, dù có thể nó là thứ vô hình tuyệt đối, không tiếp xúc được, không nhất quán.

Quá trình giải tự nhiên hóa một cách hệ thống này, niềm tin rằng một mảnh bản ngã của chúng ta có thể thoát khỏi trật tự tự nhiên của thế giới, cũng khá giống với sự sinh ra thứ hai. Tự nhiên là chặng đầu tiên của nhân tính nhưng dù thế nào đi nữa, nó không thể là chân trời của con người.

Nhưng cũng có sự sinh ra thứ ba. Làm người, dĩ nhiên, là trở thành một bộ phận của một toàn thể khác mà chúng ta gọi là xã hội. Với tất cả sự tôn trọng đối với những người theo chủ nghĩa Rousseau mà chưa thực sự đọc Jean-Jacques Rousseau, con người chưa bao giờ hoàn toàn tồn tại một mình, không có sự ràng buộc nào với một cộng đồng gồm những kẻ khác.

Song ở đây, chúng ta rất nên thận trọng. Việc sùng bái không gian xã hội, chấp nhận những câu thúc là hệ quả từ việc áp đặt những luật tắc và chuẩn mực xã hội, có thể giết chết những nỗ lực đấu tranh của con người. Đây chính là không gian trống rỗng của cái “chúng ta” mà Heidegger đã gọi tên. Đây chính là những đám đông vô danh vô diện mà Edgar Allan Poe đã tiên tri và giờ đây được tháo cũi xổ lồng tung hoành trên truyền thông xã hội.

Làm người, có nghĩa là bảo toàn bên trong mình một nơi chốn riêng tư, bí mật mà cái toàn thế lớn hơn không thể đặt chân vào, chống lại mọi hình thức của áp lực xã hội. Khi chốn trú ẩn này bị phá vỡ, máy móc, xác sống hay những kẻ mộng du chắc chắn sẽ bám theo.

Quyền năng riêng tư này, thoạt đầu, có vẻ không dễ hiểu với chúng ta. Sinh ra, ta đâu đã là người; chúng ta trở thành người. Nhân tính không phải là một hình thức của tồn tại: nó là một định mệnh. Nó không phải là một trạng thái ổn định, được cấp cho một lần và mãi mãi, mà là một tiến trình.

Làm người, cũng có nghĩa là hiểu rằng, người ta có thể giành chiến thắng trong các trận đánh, nhưng không bao giờ thắng được cả cuộc chiến. Cái chết sẽ là kẻ nói lời cuối cùng. Nếu điều này nghe có vẻ bi kịch, nếu ta có thấy phiền muộn bởi ý nghĩ cái phi nhân (inhuman) là luật lệ và con người là ngoại lệ, thì chúng ta phải đi đến chỗ hiểu ra nó chính là một nguồn cội của sự cứu rỗi.

Cuối cùng, tôi không chắc chắn được gì. Triết học quan tâm sâu sắc đến lĩnh vực của cái khả nhiên (possible), chứ không phải cái khả thụ (knowable), vì thế tôi chỉ có thể phỏng đoán những gì sẽ xảy ra.

Nhưng tôi biết một điều. Lịch sử của thế kỷ vừa qua đã dạy chúng ta rằng: khi ta đặt cược vào sự hoài cựu – khi chúng ta cố gắng đến cùng để tìm kiếm một quê hương đã mất nào hay một cái gì thuần khiết tuyệt đối – chúng ta chỉ dọn đường cho chủ nghĩa toàn trị. Chúng ta khởi động những cỗ máy để rũ sạch, thanh lọc và lột bỏ chính mình.

Thay vào đó, khi lựa chọn dấn về phía trước, lặn ngụp vào cõi không biết và ôm lấy nhân tính của mình trong tất cả tính bất định của nó, chúng ta đang bước vào một cuộc phiêu lưu thật sự đẹp đẽ và cao quý – đó chính là cuộc phiêu lưu trên con đường tới tự do.

Hải Ngọc dịch

Nguồn: Bernard-Henri Lévy, “We Are Not Born Human”, (bản dịch tiếng Anh của Emily Hamilton), https://www.nytimes.com/2018/08/22/opinion/we-are-not-born-human.html

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s