Mariana Alessandri – Ngợi ca những mục đích vô vọng

Watson, William Stewart, 1800-1870; Don Quixote Tilting at a Windmill

Ngay sau thất bại chóng vánh và thảm hại của đất nước mình trong cuộc chiến với Hoa Kỳ vào năm 1889, triết gia người Tây Ban Nha, Miguel de Unamuno (1864-1936) đã khôi phục hình ảnh vị thần hộ mệnh cho xứ sở, biểu trưng cho nỗ lực theo đuổi những mục đích vô vọng của con người – Hiệp sĩ Don Quixote, xứ Mancha. Cũng hợp lý thôi khi Unamno lại chọn hiệp sĩ già gàn dở này làm người hùng của xứ sở bởi bản thân nhân vật hiệp sĩ hư cấu lang thang trong trang sách của Cervantes đã quen với những thất bại chóng vánh và thảm hại.

Mặc dù, về mặt hình thức, đúng là Don Quixote đã thua trong trận chiến cuối cùng, chính điều này đã khiến người hiệp sĩ già lấy lại tỉnh táo trước khi chết, nhưng ông lại được yêu mến chủ yếu bởi sự điên rồ của mình – vì đã “đánh nhau với cối xay gió,” vì mơ những giấc mơ bất khả. Thậm chí Unamuno, người trước chiến tranh đã ngợi ca khoảnh khắc Don Quixote trở nên tỉnh táo trên giường bệnh, cũng cảm thấy ân hận vì đã nghĩ sai về việc này. Cuộc chiến đã khiến Unamuno nhận ra, trong những thời đại vô vọng, sự điên rồ kiểu Don Quixote có thể cứu rỗi con người khỏi tình trạng tê liệt thường đi cùng với chủ nghĩa thất bại.

Trong quãng đời còn lại, Unamuno đã thôi thúc những người đồng bào Tây Ban Nha của ông thực hành chủ nghĩa Don Quixote, có nghĩa là hướng đến một tinh thần can đảm về đạo đức cầ thiết để chiến đấu cho những mục đích vô vọng mà bất cần quan tâm đến thế gian này nghĩ gì. Ngày nay, khi phần lớn xã hội và các nền chính trị – cả trong và ngoài nước Mỹ – có vẻ như là một tình trạng vô vọng đối với rất nhiều người, có lẽ chúng ta rất cần phải suy tư lại về sự điên rồ theo tinh thần Don Quixtoe.

Chính sự mất tỉnh táo – hay đúng hơn, việc không biết đến những lẽ thường tình – đã giải phóng Don Quixote, cho phép ông lao đầu vào những nhiệm vụ vô ích như thách đấu với những cối xay gió. Trong cảnh nổi tiếng nhất của cuốn tiểu thuyết này, người hộ vệ của ông, Sancho Panza, đã cảnh báo Don Quixote rằng gã khổng lồ mà ông định giao chiến chỉ là một cối xay gió, và vì thế, cứ mặc kệ nó. Nhận thức thường tình của Sancho mách bảo rằng những cuộc chiến đấu mà cầm chắc thất bại thì không đáng phải chiến đấu. Tuy nhiên, cũng chính thứ nhận thức thường tình ấy đã không ngừng gián cách Sancho với thế giới; tương tự vậy, nó cũng gián cách chúng ta theo đuổi những mục đích đáng giá nhất: những mục đích bị xem là vô vọng.

Unamuno tin rằng không phải Don Quixote mà chính Sancho mới là người bị lừa, khi gã tin chắc việc gì phải đánh nhau với những cối xay gió, và rộng hơn, những trận chiến đấu không thể thắng thì không đáng phải lao vào. Lối suy nghĩ như thế này thường dẫn đến trạng thái tê liệt, vì hầu hết kẻ thù đều có kích cỡ của cối xay gió, chứ không phải kích cỡ con người. Sancho tin rằng đánh nhau với cối xay gió là nguy hiểm. Ngày nay, chúng ta có thể bảo đó là việc mất thời gian, vì nhận thức thường tình sẽ nói với chúng ta rằng thời gian là tiền bạc, chúng ta tốt hơn hãy tránh xa tất cả những gì không sinh lợi.

Theo lý thuyết gia về chính trị, Joshua Deinstag trong cuốn sách xuất bản năm 2006 của ông, Pessimism [Chủ nghĩa bi quan], việc Don Quixote đánh mất những nhận thức thường tình lại trao cho ông một tham số có ý nghĩa nhiều hơn để quyết định trận chiến nào mới đáng dấn thân. Don Quixote không tấn công cối xay gió vì ông nghĩ mình sẽ đánh bại nó, mà vì ông kết luận đó là việc đúng phải làm. Tương tự, nếu chúng ta muốn là những diễn viên hợp thức trên thế gian này, Unamuno hẳn sẽ nói chúng ta phải sẵn sàng thua trong cuộc giao đấu. Nếu chúng ta không chấp nhận niềm tin thông thường rằng chỉ những trận chiến mình có thể thắng mới đáng để dấn mình, chúng ta sẽ có thể sẽ hướng theo cái mà Unamuno gọi là “sự can đảm về đạo đức” và trở thành những kẻ bi quan chủ nghĩa theo tinh thần Don Quixote: nói là những kẻ bi quan vì chúng ta nhận ra khả năng thua cuộc của mình là rất cao; còn nói đó là những kẻ mang tinh thần Don Quixote vì dù sao, chúng ta vẫn cứ chiến đấu. Chủ nghĩa bi quan kiểu Don Quixote, do đó, được đánh dấu bởi sự từ chối để cho xác suất thành công quyết định giá trị của trận chiến mà chúng ta tham gia.

Theo cách diễn giải từ nhãn quan Marxist về cảnh đánh nhau với cối xay gió, Don Quixote nhận ra “những tên khổng lồ tay dài”, dù trông có vẻ như vô hại, đã làm cho dân thị trấn thỏa mãn, u mê đến độ quên đi việc mình bị áp bức dưới bàn tay của những nhà máy bánh mì hiện đại. Unamuno than rằng thay vì hỏi xem liệu chúng có đem lại lợi ích gì cho những thị trấn mà chúng chiếm lần hay không, người dân cuối cùng lại “sùng kính và biết ơn động cơ hơi nước và điện.” Những cối xay gió đương thời của chúng ta có lẽ trông giống như một thị trấn nhỏ giờ có sự xuất hiện của một Walmart, hay những đứa bé mẫu giáo được nhận iPads miễn phí. Nhận thức thường tình thường đánh lừa ta theo hai cách: trước hết và thường xuyên nhất, nó tin tưởng một cách không phê phán rằng công nghệ, kỹ thuật đồng nghĩa với tiến bộ; và thứ hai, ngay cả trong những trường hợp mà người ta nhận ra những mối nguy hại tiềm tàng đối với vộng đồng, người ta, nhìn chung, cũng không tin mình có thể kháng cự được chúng. Nhận thức thường tình sẽ gọi đó là việc mất thời gian và năng lượng. Don Quixote khước từ sự tính toán này, thay vào đó, ông lựa chọn một tham số đạo đức để quyết định ai và cái gì là đối tượng để mình chiến đấu. Vì thế, được giải phóng khỏi điều ấy, Don Quixote tự do chiến đấu cho những mục đích vô vọng – và thất bại.

Cần lưu ý: chủ nghĩa bi quan kiểu Don Quixote sẽ không mấy được mặn mà trong đời sống. Nếu lựa chọn một đời sống như hế, Unamuno hẳn sẽ nói bạn phải chuẩn bị đối mặt với sự nghi ngờ, phán xét và trở thành đối tượng để châm chọc. Ông viết sự can đảm về đạo đức phải “đương đầu, không phải với sự thương tổn trên thân thể, sự đánh mất vận may, hay sự nghi ngờ danh dự của ai đó mà đúng hơn, nó phải trực diện với sự châm biếm: người ta sẽbị coi là điên rồ hay gàn dở.” Trong bối cảnh của đời sống thực, chủ nghĩa bi quan kiểu Don Quixote sẽ như thể một cú đấm vào mặt công chúng, và chúng ta sẽ phải cần đến sự can đảm về đạo đức để chấp nhận nó. Người ta sẽ cười nhạo mình như đã làm với Don Quixote. Người ta sẽ giễu cợt quyết định của chúng ta khi lao vào đánh nhau với những cỗ máy lớn, song chúng ta vẫn phải chiến đấu, không phải để thắng, cũng không phải để gây ấn tượng. Cuối cùng, chúng ta sẽ quen với việc phớt lờ sự chỉ trích của những đồng nghiệp, bạn bè tỉnh táo, khôn ngoan hơn, những người dường như noi theo câu ngạn ngữ “nếu ta không thể đánh bại chúng, thì hãy gia nhập chúng”.

Việc trau dồi lòng can đảm về đạo đức dần dần sẽ giúp chúng ta có thể dịch chuyển sự chú ý của mình khỏi những kẻ chỉ phê phán mà không hành động, từ đó, tập trung vào chính phán đoán của ta, rằng cái gì là đáng giá, trên cơ sở suy ngẫm rất nhiều xung quanh câu hỏi: “Chúng ta muốn sống trong một thế giới như thế nào? Chúng ta muốn trở thành những con người như thế nào?” Cần nhớ rằng Don Quixote hóa điên bởi việc đọc sách, và đây chính là kiểu điên rồ mà Unamuno ủng hộ. Chúng ta có thể sẽ không cải thiện được thế giới này, song ít nhất chúng ta có thể từ chối hợp tác với một thế giới đi đến chỗ tha hóa.

Bản thân Unamuno cũng phản kháng chế độ độc tài của Primo de Rivera theo tinh thần Don Quixote khi công khai phê phán nhà lãnh đạo và những kẻ ủng hộ ông ta. Hệ quả là Unamuno buộc phải rời khỏi vị trí hiệu trưởng trường Đại học vào năm 1924 và bị lưu đày đến đạo Fuerteventura. Sau sáu tháng, Unamuno trốn sang Pháp, nơi ông tuyên bố sẽ không trở về Tây Ban Nha cho đến khi chế độ Rivera sụp đổ hay khi ông ta chết. Rivera bị hạ bệ và chết sau năm sau đó, vào năm 1930. Unamuno trở về Tây Ban Nha, nhưng nhanh chóng trở thành một tiếng nói phê phán mạnh mẽ đối với Franco, kẻ cũng buộc ông rời khỏi trường đại học và chịu quản thúc tại gia. Tại đây, Unamuno qua đời ở tuổi 72 vào năm 1936 – cũng ở nhà mình như Don Quixote, nhưng không giống nhân vật hiệp sĩ của Cervantes ở chỗ ông chưa bao giờ lấy lại sự tỉnh táo.

Ba thế kỷ trước Unamuno, Cervantes đã khắc họa một cuộc đời đã kháng cự vô vọng một thế giới đi đến chỗ tha hóa bằng một giọng tụng ca. Don Quixote đã chiến đấu chống lại những gã khổng lồ vì lương tri của ông không cho phép ông không chiến đấu với chúng. Chúng ta, tương tự, cũng có thể biến mình thành những kẻ bi quan theo tinh thần Don Quixote – những kẻ được gọi là những người mơ mộng, những người sống theo chủ nghĩa lý tưởng, hay điên gàn, rồ dại – bằng việc đọc nhiều, bằng việc không chấp nhận thứ nhận thức thường tình và cắt nghĩa lại cái gì mới thực sự là việc phí thời gian. Nếu chúng ta dường như thành công theo những chuẩn mực của thế gian, chúng ta sẽ ngạc nhiên và có thể sẽ hài lòng; còn nếu thất bại, thì đó cũng là điều ta đã nghĩ đến. Những thành công bất định và những thất bại tất định đều đáng ngợi ca như nhau.

Mariana Alessandri is là Phó giáo sư triết học tại University of Texas Rio Grande Valley.

Hải Ngọc dịch

Nguồn: Mariana Alessandri, “In Praise of Lost Causes”, https://www.nytimes.com/2017/05/29/…

Advertisements

3 thoughts on “Mariana Alessandri – Ngợi ca những mục đích vô vọng

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Đăng xuất / Thay đổi )

Connecting to %s