Đọc lại Xóm Rá của Ngọc Giao

Thỉnh thoảng mình cũng nhận được lời mời viết giới thiệu sách. Hoặc là những tác phẩm mới, hoặc là một tác phẩm ra đời từ lâu, trước đó chính mình cũng chưa thực sự chú ý đến nó. Vì vậy, việc viết lời giới thiệu sách, với mình, luôn có tính chất như những sự khám phá.

Bài viết dưới đây được sử dụng làm lời bạt cho cuốn tiểu thuyết thực ra không chỉ bản thân mình mà có lẽ nhiều người cũng không biết đến nó – tiểu thuyết Xóm Rá (được hoàn thành tại miền Bắc vào năm 1957) của nhà văn Ngọc Giao. Phải hơn 50 năm sau, cuốn tiểu thuyết này mới được xuất bản chính thức. Năm 2015,  Nhã Nam đã tái bản Xóm Rá. Việc đọc Xóm Rá, với cá nhân mình, là một bất ngờ khi nhìn thấy một Ngọc Giao rất khác so với những gì mình đã đọc trước đó về ông. Một cuốn tiểu thuyết khốc liệt, dữ dội và nghiệt ngã.

 

*

Xom Ra

Đọc lại Xóm Rá của Ngọc Giao

“Cho nên, muốn làm văn nghệ, phải có một nghệ thuật phi thường, xúc cảm mãnh liệt, để diễn tả tinh vi sự thực. Sự thực nằm trong muôn vàn cái mà người ta cho là tầm thường, nhỏ bé, li ti như cát bụi… Bao nhiêu nhà văn say sưa tả thực, nhưng họ có thói quen khêu gợi cái ghê tởm, cái rùng rợn quái đản cho người đọc bằng những danh từ khủng khiếp…Nhưng kỹ thuật đó chỉ mới đánh trúng đầu, chứ chưa chạm được mảy may gì tới trái tim người đọc hết.”

Những lời trên của Vũ Linh, một nhân vật trong cuốn sách này, phần nào đó thể hiện chính quan niệm nghệ thuật của Ngọc Giao khi viết Xóm Rá. Vũ Linh, “một nhà báo, một nhà thơ, một họa sĩ, một cây bút phóng sự vào bậc đàn anh của giới văn nghệ miền Nam”, đã ở trọ sáu tháng tại Xóm Rá, một khu nhà thổ nơi ngoại ô Sài Gòn cuối những năm 1940, với tham vọng viết được một phóng sự lột tả toàn diện và sâu sắc sự thật về cái “xã hội mãi dâm”, “cái xã hội kỳ quái, tối đen mà mà hiện nay ta còn ù tai, mờ mắt, chưa nhận xét được gì chân xác”. Ngọc Giao cũng đã có hai tháng thâm nhập vào Xóm Rá, chung sống giữa “một cõi địa ngục” với ý thức chỉ bằng cách tiếp cận thực tế như thế, mạnh dạt gạt bỏ những định kiến, nghi ngại về đạo lý, chối từ việc đứng ở ngoài ngưỡng cửa nhòm vào, mới có thể mô tả được một thực trạng xã hội phức tạp, gai góc và đặc biệt hơn, theo nhà văn, chứa đựng những “vấn đề nhân loại”.

Giá trị của Xóm Rá, trước hết, nằm ở tính chất phóng sự của tác phẩm, ở góc nhìn cận cảnh vào một không gian trụy lạc, với những mảnh đời bên lề, ở việc phơi bày những khoảng tối của đời sống đô thị và của những dục vọng, ở thái độ phê phán của tác giả trước sự suy đồi của đạo đức, tình trạng con người bị bóc lột, những bất công xã hội và cả ở một thứ ngôn ngữ rất đời, rất “bụi”, cho đến giờ phần nào vẫn còn giữ nguyên được nét sống động. Trên phương diện này, Xóm Rá là sự tiếp nối đáng chú ý dòng văn chương phóng sự từ trước 1945, một thể loại mà sau Cách mạng tháng Tám, vì nhiều lý do, đã trở nên thưa thớt.

Nhưng Xóm Rá không đơn thuần chỉ là một phóng sự, dù Ngọc Giao đã gọi tác phẩm của mình như thế. Vũ Linh thừa nhận cái thế giới mãi dâm ở Xóm Rá, nơi người ta có thể sẵn sàng miệt thị, khinh rẻ, kết án nó từ những thành kiến của kẻ đứng ngoài, hóa ra bề bộn và phức tạp đến mức ngôn ngữ bất lực để nói về nó, không dễ ngày một ngày hai đã có thể tái hiện, phân tích, lý giải được. Xóm Rá, thực chất, là mảnh đất dành cho tiểu thuyết, nơi người ta nghe thấy nhiều ý nghĩ được vang lên, nhìn thấy những con người thuộc nhiều loại va chạm, những lằn ranh giá trị luôn ở trong trạng thái xê dịch. Những nhân vật sống trong Xóm Rá hay ghé qua nơi này đều được cá tính hóa khá sắc nét và phần lớn đều là những nhân vật lưỡng hóa: một bà chủ chứa đối xử với các cô gái điếm như nô lệ những lại là một người mẹ mẫu mực, tìm mọi cách để khiến con mình không tiếp xúc với thế giới đầy mầm bệnh nhân cách mà bà ta đang nhúng vào; một gã bồi săn côn đồ, dâm tà, tàn nhẫn nhưng đồng thời lại là kẻ có lòng tin vững chắc vào đạo Phật; một gã sinh viên bốc đồng ra tay cứu vớt một cô gái điếm nhưng rồi lại không thắng nổi sĩ diện của chính mình…Đặc biệt hơn cả là những cô gái điếm, những Nhạn, Tân, Liên…trong tác phẩm đều là những nhân vật không dễ khuôn lại để đánh giá. Họ đều là nạn nhân của xã hội mà ở đó, họ chỉ được xem như là nguồn thỏa mãn dục tình của đàn ông, là đối tượng để nhận về sự miệt thị, nguyền rủa. Nhưng từ chỗ là nạn nhân, là những kẻ phải chịu đựng sự khinh bỉ của cuộc đời, họ có những cách thức riêng – bất cần, ngạo nghễ và phần nào có cả sự kiêu hãnh trong đó – để phản kháng cái xã hội đạo đức giả ấy: họ coi thường những gã đàn ông không vượt qua cám dỗ nhục dục nhưng vẫn ra điều răn dạy họ; họ không ngại ngần ném trả lại sự mai mỉa đối với những quý bà, quý cô trưởng giả, hãnh tiến, muốn nhìn họ như những con thú lạ. Tất cả những phản kháng ấy được tập trung lại ở đoạn kết của tác phẩm, xoay quanh cái chết của Nhạn, nhân vật nữ chính. Nhạn tự tử không phải chỉ vì căn bệnh tim la mà cô nhiễm phải rốt cục cũng sẽ dẫn cô đến cái chết, không phải chỉ vì không còn khả năng trả thù thế giới đàn ông đã đọa đày thân xác cô, đẩy cô vào đường cùng. Trước lúc đi đến tự tử, cô đã dừng lại ý định đó khi nạn nhân trong tầm tay của cô là một gã thanh niên cường tráng, chỉ muốn tìm đến Nhạn để khám phá bí mật của những quyến rũ dục tình. Chỉ là Nhạn không muốn, đúng hơn, Nhạn không đủ tàn nhẫn đến tận cùng để trả thù đời. Nhưng chính sự yếu đuối ấy lại là một khoảnh khắc của đạo đức. Hành động của Tân khi tìm mọi cách xoay sở để lo tang lễ cho người bạn của mình và đặc biệt là việc các cô gái điếm tự động cởi bỏ trang phục của mình để mặc lại cho Nhạn – người lúc này đã bị tay làm nghề liệm xác tham lam trong nhà quàn lột bỏ hết áo quần – mang tính khiêu khích mạnh mẽ. Trước một xã hội phi nhân, nhân tính phải sẵn sàng đối chọi với nó trong tính khiêu khích cao nhất, sỗ sàng nhất, thách thức nhất, như một lựa chọn không thể khác: “Tao nhường quần cho con Nhạn. Tao cởi truồng đi đưa đám nó. Chứ sao! Tao cởi truồng đi giữa cái châu thành xa hoa lộng lẫy. Tao dí vào tận mặt, tận mắt cả bàn dân thiên hạ. Một con đĩ điếm cởi truồng đi tiễn một con đĩ điếm bị lột trần ra nghĩa địa tha ma! Mắc cỡ chính thiên hạ nó xấu mặt, chứ cái mặt tao không xấu!”

Xóm Rá là sự tiếp nối những tự sự về thế giới và thân phận của những cô gái điếm trong văn chương Việt Nam. Truyện Kiều, kiệt tác của văn học cổ điển Việt Nam, chẳng phải cũng đã xoay quanh cái không gian mà người ta thường mặc định là nhớp nháp, đọa lạc, đã nhìn thật sâu vào cuộc đời kỹ nữ bị chà đạp, rẻ rúng hay sao? Cả văn chương lãng mạn và văn chương hiện thực Việt Nam trước 1945 cũng có nhiều tác phẩm theo đuổi đề tài này: kẻ muốn bước vào không gian ấy để cận cảnh dục vọng của con người, kẻ muốn qua đó vạch trần mặt trái xã hội. Viết về thế giới ấy, như nhân vật Vũ Linh đã thú nhận, là điều khó khăn. Nó cần những kinh nghiệm nhận thức và kinh nghiệm đạo đức mới. Nó phải đem đến những kinh nghiệm nhận thức và kinh nghiệm đạo đức mới. Đọc lại Xóm Rá sau hơn nửa thế kỷ, ta vẫn có thể ghi nhận ý nghĩa của những kinh nghiệm ấy. Thế giới nơi Xóm Rá là thế giới chực chờ bùng vỡ, phá đổ. Và trên thực tế, hình ảnh cô gái điếm nổi loạn không mặc quần để đi đưa ma bạn mình giữa phố phường hoa lệ, là một thông điệp về sự đổi thay tất yếu cần phải có, ở mức độ nào đó, còn trọng lượng hơn cả lời an ủi của Vũ Linh kết lại tác phẩm: “Cố sống! Cố sống! Nghiến chặt răng mà sống.”

Hiện thực của Xóm Rá, với Ngọc Giao, là thứ không thể không viết, cho dù dưới nhiều áp lực, tác giả đã bắt buộc phải kết thúc tác phẩm trong khi “lẽ ra nó còn sống trên một trăm trang nữa!”[1]. Tuy “yểu mệnh” (chữ của chính Ngọc Giao), Xóm Rá vẫn đáng được coi là tác phẩm khốc liệt nhất, gai góc nhất trong di sản văn chương của Ngọc Giao. Sau hơn nửa thế kỷ, có thể người đọc sẽ không chỉ nhìn nhận về nó như là một tác phẩm vốn nằm im trong ngăn kéo từ lâu của một nhà văn cũng từng bị quên lãng khá lâu, viết về một thời kỳ và một không gian ít được ghi chép, tái hiện trong văn học sử. Như nhiều tác phẩm giá trị khác, Xóm Rá là một tác phẩm tiềm tàng chất liệu cho những cách đọc mới. Một lối đọc tân duy sử (new historicism) hẳn sẽ chú ý đến mối quan hệ giữa những cô gái điếm với các tác phẩm viết về đời kỹ nữ mà các cô được đọc như một gợi dẫn để tìm kiếm một “vi lịch sử” nào đó về hình ảnh những cô gái điếm trong văn học đầu thế kỷ. Người thích đọc tác phẩm từ góc độ nữ quyền luận hẳn sẽ phải dừng lại ngẫm nghĩ nhiều trước lời động viên của Vũ Linh dành cho Nhạn, khi anh vẽ ra cho vô viễn cảnh một thế giới mà đàn bà đang làm nó ngả nghiêng, chao đảo: “Đàn bà làm cho nhà băng nổ, làm cho vũ đài chính trị lung lay, làm cho hăm-bốn tiếng đồng hồ lập hai nội các, làm cho thằng đầu cơ chính sự chỉ chờ bạn đồng nghiệp vô ý nhấc đít lên là ôm ghế chạy rao bán kín ở chợ đen…Nhạn đập vào mõm chúng, ngồi lên cổ chúng, bắt chúng bò bằng bốn cẳng. Tôi sẽ đứng xa mà chiêm ngưỡng Nhạn, một nhân vật lạ nhất của pho tiểu thuyết vĩ đại nhất của nữa trái địa cầu đang loạn xạ.”… Một cuốn sách có thể kích thích sự phiêu lưu của nhiều cách đọc như thế, chắc chắn, không chỉ có giá trị của một tư liệu.

Trần Ngọc Hiếu

[1] Ngọc Giao, Xóm Rá, Nhã Nam & NXB Hội nhà văn, 2015, trang 6.

 

3 thoughts on “Đọc lại Xóm Rá của Ngọc Giao

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s