Laura Miller – Trường hợp lạ lùng của các thám tử Bắc Âu

girl-with-a-dragon-tattoo-banner16

Có một sự thật được thừa nhận như là phổ quát – ít nhất trong đời sống văn học – rằng những tiểu thuyết u ám thường không bán được. Nói với một độc giả rằng cuốn sách trong tay anh ta kể một câu chuyện khắc nghiệt về những nhân vật muộn phiền giữa một bối cảnh ảm đạm, anh ta sẽ bỏ rơi cuốn sách ngay lập tức để chọn một cuốn thriller hồi hộp đến thót tim hay một tác phẩm cảm thương về một mối tình xuyên thời gian. Chỉ có một ngoại lệ lớn: trên một phong cảnh mùa đông lạnh lẽo, có một xác chết, rồi xuất hiện một nhân vật chính, tóc tai bù xù, anh ta trở thành tham tử để điều tra ai phải chịu trách nhiệm cho cái xác chết kia. Xác nhận rằng bối cảnh câu chuyện của chúng ta không ở quá xa Bắc Cực; thế là bất ngờ, ta đã có công thức cho một cuốn best-seller trên toàn thế giới.

Thành công lớn của bộ ba Thiên niên kỷ (bắt đầu bằng cuốn Cô gái mang hình xăm rồng) của Stieg Larsson là ví dụ hữu hình nhất về hiện tượng nghiện tiểu thuyết trinh thám Scandinavia. Một trường hợp khác tương tự là series truyện thám tử Kurt Wallander,gồm chín tiểu thuyết, đã bán được 25 triệu bản trên toàn thế giới và được chuyển thể thành một series phim truyền hình tại vương quốc Anh với diễn xuất của Kenneth Branagh cũng như một vài phim điện ảnh khác của Thụy Điển. Đây thực sự là một hiện tượng đặc biệt bởi nhân vật trung tâm của Mankell là một thám tử điều tra ở tuổi trung niên, bụng phệ, mắc bệnh tiểu đường, sống và làm việc tại một thành phố tỉnh lẻ của Thụy Điển, một nguời đàn ông luôn từ hoài nghi, bi quan, mắc bệnh thèm ăn vặt không thể chữa được. Ở Mỹ, Mankell có một nhà xuất bản mới, nơi đang in cuốn sách sắp ra của ông, The Man from Beijing (Người đàn ông từ Bắc Kinh) với số ấn bản nhiều gấp năm lần so với cuốn sách trước đó. Thậm chí, trước Mankell, cặp vợ chồng nhà văn người Thụy Điển, Maj Sjowall và Per Wahloo, cũng đã có mười cuốn tiểu thuyết rất thành công vào những năm 1960-70 xoay quanh Martin Beck, một thám tử tại Stockholm, kiệm lời, cơ thể đầy chỗ loét lở. Cuốn sách nổi tiếng nhất trong số đó có tên The Laughing Policeman (Viên cảnh sát mặt cười), được chuyển thể thành một bộ phim Mỹ năm 1973 với sự tham gia của tài tử Walter Matthau.

Các nhà xuất bản Thụy Điển hiển nhiên đã đi đầu trong việc nắm bắt hiện tượng văn học này nhưng các nước láng giềng cũng đang đua tranh rất nhanh. Các nhà xuất bản ở Mỹ và Anh đã tích cực khai thác dòng sách trinh thám này bằng việc mua bản quyền dịch các tác giả trinh thám nổi tiếng nhất của khu vực Scandinavia, họ dành sự ưu ái đối với bất cứ tác giả nào có khả năng trở thành một hiện tượng lớn. Nhà văn Iceland Arnaldur Indriðason mới đây đã nhận được những giải thưởng lớn về văn học trinh thám từ giới xuất bản cũng như giới phê bình ở các nước nói tiếng Anh, trong đó phải kể đến giải Barry Award cho cuốn The Draining Lake (Hồ cạn). Và năm ngoái nhà văn Nauy Karin Fossum được trao giải Los Angeles Prize cho tiểu thuyết trinh thám xuất sắc nhất với cuốn The Idian Bride (Cô dâu Ấn Độ).

Vậy những câu chuyện về những vết máu trên tuyết, những dấu ủng cảnh sát giẫm trên những đồng cỏ đóng băng và những thám tử mà mỗi lần nói, hơi thở lại phả ra hữu hình giữa một đêm đông mịt mùng có gì hấp dẫn cơ chứ? Nhiều người trong chúng ra dường như ngay lập tức có cảm giác như đang xem phim của Igmar Bergman. Trong khi đó, chúng ta thích duỗi mình trên sofa, xem các nhân vật trong phim Mad men (Những kẻ điên) ngẫm ngợi về sự cô đơn của họ, sự bất lực của cuộc đời họ trong khi đang nhìn trân trân vào những căn phòng tối chất đầy những đồ nội thất hiện đại của Đan Mạch. “ Có cả một bộ phim ma cà rông của Thụy Điển làm theo phong cách Bergman, đó là bộ phim nghệ thuật Let the Right One In (Mời đúng khách vào nhà). Người Mỹ không phải bao giờ cũng muốn khai thác dòng mạch của Bergman song người Thụy Điển thì không quên ông. Mankell lại càng không thể; ông ta còn kết hôn với con gái của Bergman nữa kia.

Nỗi u sầu kiểu Scandinavia, dường như với tính chất phản trực giác (counterintuitive) của mình, có thể trở thành một khoái cảm êm dịu khi mà thời đại trở nên khắc nghiệt. Nó có cội nguồn từ văn học cổ đại, thời kỳ Cơ đốc giáo còn chưa thống trị tại khu vực này, được bảo lưu trong các saga được ghi chép lại thành văn bản lần đầu tiên ở Iceland thời trung cổ. Các saga, vốn được viết nên bởi và dành cho những người dân phải sống một đời sống ngặt nghèo, là những chuyện kể về tình yêu, cái chết và chiến tranh, như mọi chuyện kể vĩ đại khác, song trên tất cả, đó là những câu chuyện về định mệnh. (Hãy nhớ rằng gần như không một nhân vật nào trong thần thoại Bắc Âu, kể cả các vị thần, ý thức được họ phải chết khi nào và như thế nào). “Có rất ít điều mạnh hơn định mệnh”, nhân vật Ingimund trong The Saga of the People of Vatnsdal (Saga của người dân Vatnsdal) (Nauy) đã nói như thế: ông không muốn rời bỏ quê hương để di cư sang Iceland, nhưng khi một thầy bói người Lapp nói rằng ông sẽ phải đi thì đấy là thời điểm để bắt đầu cuộc xuất hành.

Thực vậy, sự tất yếu của định mệnh có thể dẫn đến nỗi tuyệt vọng dày vò Gudrun, nhân vật trong The Saga of the Volsungs (Saga của người Volsungs), khi người bạn của nàng, Brynhild, tiên báo nàng sẽ giành được người chồng đầu tiên của mình bằng mưu mô, rồi sẽ đánh mất anh ta, đánh mất cả hai người anh em của nàng, rồi lại cưới một người đàn ông khác, người mà nàng sẽ bị xui khiến đi đến chỗ giết chết anh ta. “Ta hối hận vì đã biết những điều như thế,” Gudrun nói khi đã đủ thấu hiểu mọi sự. Song chủ nghĩa định mệnh cũng hư vô hóa cả sự hối hận nữa; nếu mọi thứ chỉ có thể trở thành như thế này, vậy không có lý do gì để ta dằn vặt, tự nguyền rủa bản thân. Nỗi bất hạnh của ta không phải là lỗi lầm của ta, đúng hơn nó từ việc ta tìm ra những thế lực nào nằm ngoài sự kiểm soát của ta đã chi phối, đưa đẩy ta. Trong một thế giới như thế, thử thách thực sự đối với nhân vật không phải là việc phải giành chiến thành mà là sự can đảm để đối diện với những nghiệt ngã như là tất yếu của cuộc đời này.

Trong văn học trinh thám Scandinavia, lý tưởng khắc kỷ này được biểu hiện ở ý thức hành động dứt khoát, quyết liệt và có phương pháp. Hầu hết các tiểu thuyết trinh tham Bắc Âu đều là tiểu thuyết điều tra, một thể loại tập trung chủ yếu và những chi tiết đơn điệu, lặp lại hàng ngày trong công việc của cảnh sát. Điều đó có nghĩa là Martin Beck và đồng nghiệp phải lật giở hàng chồng hồ sơ đăng ký ô tô để tìm ra sai lầm này dẫn đến sai lầm kia như thế nào trong The Laughing Policeman. Điều đó có nghĩa là phóng viên điều tra Mikael Blomkvist trong tiểu thuyết của Larsson phải nghiên cứu tỉ mẩn âm bản của hàng trăm bức ảnh tư liệu trên báo chí để tìm ra chính xác thời điểm trước đó 30 năm khi một thiếu nữ nhìn thấy một điều gì đó khủng khiếp đang băng qua một con phố đông nghẹt người.

Tương tự, thám tử Wallander trong tiểu thuyết Faceless Killers (Những tên sát nhân không mặt) (1991) của Mankell đã phỏng vấn và loại trừ tất cả những bà mẹ đơn thân ở một thị trấn gần đó để tìm ra ai là mẹ của đứa con ngoài giá thú của nạn nhân vụ giết người. Các thám tử Bắc Âu luôn phải xoay sở với hàng đống các danh sách trong cuộc điều tra của mình, với những đêm thức trắng cùng với tách cà phê văn phòng dở tệ trong khi chân tay đau nhức.

Các thám tử Mỹ cũng thực hiện các quy trình điều tra, nhưng chúng ta thường thấy họ gắn liền với những thiết bị công nghệ hiện đại, họ là những người dễ nóng nảy, không chịu tuân theo những nguyên tắc của tổ chức như Harry Bosch, nhân vật thám tử của Michael Connolly, họ chống cự lại được sự mệt mỏi. Các cuộc điều tra trong tiểu thuyết Mỹ bao giờ cũng cần đến ít nhất một chiếc siêu xe, cũng gắn với các cuộc đọ súng, một số tình huống thử thách với những ràng buộc về luật lệ, công khai nỗi bức xúc về chính trị… Tất cả để cho thấy sự tận tụy vì công lý của nhân vật người hùng còn trong sáng hơn và mãnh liệt hơn ngay cả vị sếp của anh ta. Và tuy nhân vật cảnh sát trong tiểu thuyết hình sự của Mỹ thường có đời tư rất lộn xộn song họ vẫn là những chiến binh cao quý, nghị lực và hào hiệp như là chúng ta kỳ vọng từ một đất nước gồm toàn những cá nhân lạc quan.

Nhân vật Wallander của Mankell, ngược lại, chỉ là một con người của đời thường. Ông cảm thấy như bị mắc kẹt bởi công việc và thường xuyên nói đến chuyện bỏ nghề, cho dù chưa lần nào chuẩn bị cho điều này. Ông thường để ý đến những tiểu tiết trong công việc và thường lấy đó như là lý do để biện hộ cho những sai sót trong công việc quản lý của mình. Thay vì xin lỗi cấp dưới khi nhận ra ông đã vô tình chạm vào niềm kiêu hãnh của họ, ông lại cảm thấy chạnh lòng: “Đã bao nhiêu lần ông cảm thấy mình bị bỏ quên hoặc bị sỉ nhục trong suốt những năm tháng làm cảnh sát? Bởi những nhân viên đồng nghiệp, bởi bọn tội phạm, bởi các công tố viên, và nhất là bởi những kẻ thường được coi là đại diện cho dư luận? Nếu ông có leo lên một chiếc xe đua thì cũng sẽ phải nghe sếp khiển trách là “lố bịch”. Nhưng tiểu thuyết của Mankell cũng không có gì phải tỏ ra gấp gáp. Để Wallander trèo một chiếc ô tô, hành động tiểu thuyết rồi vẫn cứ diễn ra từ từ giống như một cảnh trong cuốn Tường lửa (Firewall), ở đó Wallander quyết định ăn bánh mì kẹp xúc xích ngay tại ghế trước thay vì lái xe về nhà để ăn một bữa trưa tử tế, để rồi làm rớt nước sauce vào chiếc jacket mà ông đi mượn và cuối cùng chỉ còn cảm giác muốn “mở toang cửa xe, hất tung mọi thứ xuống đất.” Chẳng phải tất cả chúng ta đều có một lần như thế sao? Wallander chính là ta đấy thôi.

Các thám tử Scandinavia có thể là những người dễ cảm thông với người khác và dễ mắc sai lầm nhưng – đây là điều quan trọng – cuối cùng thì họ vẫn tóm được thủ phạm. Chỉ có điều thay vì dựa vào năng lực suy luận tuyệt vời theo kiểu Sherlock Holmes hay nghị lực phi thường cùng sự hóm hỉnh tự kiêu như nhân vật Spenser của Robert Parker, những nhân vật rất đỗi bình thường này không có cái gì để phô trương ngoài sức bền bỉ và tinh thần chịu đựng. Đôi khi những nỗ lực của họ hóa ra trở nên vô nghĩa. Tiểu thuyết đen Bắc Âu đầy rẫy những chi tiết đánh lạc hướng, những chuyện vặt vãnh. Cứ như thể đời sống điều độ của một công bộc đã giới hạn nhân vật thám tử trong những sinh hoạt thường ngày. Anh ta sống giữa các nhân vật khác, cũng bị cuốn theo cái nhịp đều đều của đời sống thường ngày.

Nếu bạn nhận thấy có một cái nháy mắt đằng sau những tiểu tiết có sắc thái mỉa mai nà thì bạn không nhầm đâu. Luôn có sự song hành của chất humor đen bên cạnh chủ nghĩa định mệnh Bắc Âu mang màu sắc huyền thoại. Truy bắt những kẻ khốn nạn không bao giờ là một cuộc săn đuổi vô ích nhưng đôi khi, những thiên tài của nghệ thuật trinh thám Scandinvia lại thể hiện ở chỗ cho thấy những sự ngớ ngẩn, ngu ngốc đôi khi trở nên cực kỳ phức tạp khiến cho việc điều tra trở nên khó khăn một cách không cần thiệt. Trong The Laughing Policeman, đến cuối chuyện, Martin Beck nhận ra đáng lẽ không mất đến một tháng điều tra nếu anh ta không mắc phải một sai lầm thiếu suy nghĩ.

Mặc dù nỗi bất an hiện sinh thường ám ảnh các nhân vật trong tiểu thuyết đen Bắc Ây, sự đơn giản của các phương pháp giải quyết vấn đề là trong những khoái cảm khổ hạnh của hình thức thể loại. Cũng như cái lạnh giá của Bắc cực, sự khắc nghiệt cũng gia tăng. Nó đưa chúng ta đến một thế giới hầu như không có sự mê hoặc, quyến rũ và hầu như không giải thích điều gì khi câu chuyện xảy ra. Điều có ý nghĩa duy nhất là hãy đặt chân lên trước dấu chân của kẻ khác và cứ thế đi, không dừng lại. Cần phải có một sự bền chí cao độ khi môi trường xung quanh ở trong trạng thái biến động cao độ. Nó giống như sự bình tĩnh khi ta ngồi xuống, liệt ra một danh sách cần làm sau khi một mất mát lớn đã xảy ra.

Dễ hiểu tại sao sự loay hoay với công việc, sự chú mục và bình tâm làm công việc của mình giờ đây lại trở thành một khoái cảm êm dịu. Các bộ óc minh mẫn thường được xem như kẻ điều khiển một thế giới không ngừng trở nên thịnh vượng và ổn định hóa ra giờ đây lại không biết mình đang làm gì. Các thám tử trong tiểu thuyết đen Bắc Âu không phải là những người thiếu nhẫn nại, những thiên tài lập dị hay những người hùng hành động. Phương pháp của họ-sự quyết đoán, sự khiêm nhường và sức chịu đựng – đều là những gì có sẵn đối với tất cả mọi người.

Và nếu thỉnh thoảng chúng ta thèm muốn một nhân vật nổi loạn, thì đó, chúng ta có Lisabeth Salander của Larsson, một ngoại lệ trong số các thám tử Bắc Âu. Một cô gái lưỡng tính xăm mình, một hacker siêu hạng, tính cách lạnh lùng và không thèm đếm xỉa gì đến những thiết chế xã hội của Thụy Điển. Cũng có thể thấy hình bóng những nguyên mẫu saga ở Salander. Nàng là hiện thân ở thế kỷ XXI của phản anh hùng mang dáng dấp tomboy, gợi nhớ đến nữ chiến binh Hervor trong saga, nhân vật “chẳng giống phụ nữ chút nào”, “có thể làm bất cứ cái gì về bản thân mình… nàng chạy vào rừng và giết đàn ông để cướp tiền của họ.”

Sự khó hiểu của cơn sốt tiểu thuyết trinh thám Scandinavia, dĩ nhiên, nằm ở chỗ tại sao nó lại nảy sinh từ một nơi mà các vụ án hãi hùng, tàn bạo hiếm hoi lắm mới xảy ra. “Chúng ta đâu có ở Chicago”, một nhân vật cảnh sát người Nauy trong The Indian Bride đã nhún vai nói như thế. Sự tương phản giữa hệ thống phúc lợi xã hội hiện đại với thế giới tổ tiên trong các saga, với những vụ giết chóc mang tính nhân quả và và những hận thù đẫm máu bất tận, không thể nào ảm đạm hơn nữa. Và nếu như có một đề tài nào thể hiện sự đối chọi với định mệnh trong các saga truyền thống thì đó là đề tài báo thù, điều được coi là luật lệ duy nhất trong xã hội bộ tộc bộ lạc, và đó cũng là phương pháp đấu tranh mà Salander lựa chọn để giành công lý.

Các xã hội Scandinavi hiện nay nổi tiếng bởi sự ổn định, thanh bình và trật tự, mặc dù có lẽ chả có nơi nào thật sự lý tưởng cả. Cũng cần thiết để khuấy động tinh thần Viking già nua, làm nó trở nên bất an, đối diện với những hỗn loạn và sự khắc nghiệt của công lý. “Thụy Điển giờ đã trở thành một nơi mà người ta cố trốn thoát khỏi đó”, Wallander đã nhận xét như thế, khi trong mắt ông, mọi thứ dường như không còn như là nó đã từng. Cũng như ông, tất cả chúng ta đôi khi cũng cảm thấy hối thúc, muốn vứt hết mọi thứ ra khỏi xe của mình.

Hải Ngọc lược dịch

Nguồn: Laura Miller, “The Strange Case of the Nordic Detectives”, http://online.wsj.com/articles/SB10001424052748703657604575004961184066300

Bài dịch từng được đăng trên báo Văn nghệ trẻ với nhan đề “Truyện trinh thám Bắc Âu như một hiện tượng văn học”, nhưng tôi không nhớ chính xác trên số báo nào, nay post lại trên blog nhân có bạn sinh viên muốn làm luận văn về Stieg Larsson

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s