Xem “Căn phòng của mẹ” (Síu Phạm)

step_5

1. “Đề tài yêu thích của nghệ thuật chính là bản thân nghệ thuật” (nhà văn Thuận). Điều này phản ánh chính nhu cầu tự ý thức của nghệ thuật: suy tư về những khả năng, nhận thức về giới hạn, giễu nhại, tự phê phán xu hướng trở nên thời thượng, khuôn sáo của nghệ thuật – những vấn đề ấy đã trở thành đề tài của nhiều tác phẩm quan trọng, có ý nghĩa mở đường, khai phá.

Năm ngoái, khi xem bộ phim Holy Motors của Leos Carax, tôi đã thực sự bất ngờ trước cách điện ảnh phản tỉnh về chính nó. Như một bộ phim phản không tưởng về tương lai của điện ảnh, Leos Carax vừa nhìn thấy nguy cơ của điện ảnh khi nó bị kéo về phía thương mại, với tư cách là một lĩnh vực công nghiệp, vừa nhìn thấy cội nguồn tạo nên sức sống của điện ảnh thực ra lại gắn với nhu cầu bản thể của con người: nhu cầu được nhập vai, hóa thân vào những cái tôi khác, cái số phận khác. Rồi sau vai diễn, con người lại bị ném trả lại đời mình, như một ốc đảo trơ trọi.

Căn phòng của mẹ của Siu Phạm, với tôi, trước hết là một bộ phim về phim. Điều đó không phải chỉ do bộ phim mở đầu bằng cảnh về trường quay. Sâu xa hơn, bộ phim là một suy tư về cách làm phim. Nó thách thức chính đặc điểm tưởng như không thể giải thể được của nghệ thuật điện ảnh, đặc điểm khiến điện ảnh vẫn cứ phải nương nhờ theo văn học: tính tự sự. Síu Phạm, như chia sẻ trong buổi chiếu phim tại Doclab hôm nay, đã hình dung bà muốn làm bộ phim như một bài thơ, bộ phim chia thành các trường đoạn như các khổ thơ, các cảnh quay tựa như các câu thơ. Có lẽ, Síu Phạm đã dựa vào tính thơ để phá vỡ tính tự sự của điện ảnh. Và những tác phẩm nghệ thuật táo bạo, ngông cuồng và khai phóng nhất trong lịch sử đều bắt đầu như thế: tư duy từ cái bất khả để tìm ra những khả thể khác cho nghệ thuật.

Thơ là gì mà chính thơ lại là thứ có thể khiến cho điện ảnh có thể trở nên phóng túng hơn, thoát khỏi những quy phạm mặc định cho nó? Ở bộ phim của Síu Phạm, ý niệm về bộ phim như một bài thơ khiến bà có thể mạnh dạn phá vỡ tính liên tục của thời gian, làm gián đoạn trục kết hợp của các đơn vị tổ hợp thành mạch phim mà thay vào đó là quan hệ liên tưởng. Các trường đoạn được ngắt không phải theo tình hoàn chỉnh của ngữ nghĩa mà theo cảm giác về tiết tấu, âm thanh, do đó, chúng thường bỏ lửng, dang dở, vừa như khơi gợi liên tưởng, phán đoán nơi người xem, vừa như thể hiện chính cảm quan của Síu về đời sống như là những chuỗi câu hỏi lớn mà một cá nhân không thể đưa ra câu trả lời. Âm thanh, tiếng động – những thành phần vốn thường được xếp là yếu tố phi tự sự, trong bộ phim này, được chăm chút như thể chúng là các “nhân vật”, chứ không phải là yếu tố làm nền hay minh họa cho các sự kiện. Tư duy thơ làm tan rã tính tự sự của bộ phim đến mức bộ phim vừa không thể kể lại, vừa có thể kể lại bằng rất nhiều cách. Nói như Đỗ Hoàng, một người bạn của tôi, mỗi người ở bàn dựng hoàn toàn có thể tạo ra những bộ phim khác nhau.

Thơ là thể loại nơi ngôn ngữ tra vấn chính ngôn ngữ, từ đó có thể thoát khỏi những cấu trúc yên ổn, những nét nghĩa yên ổn. Thơ là thứ ngôn ngữ chạm vào cảm giác, nơi mọi tham vọng kiến giải minh bạch kiểu duy lý, tìm kiếm câu trả lời bỗng thành bất lực. Điện ảnh vốn gần với văn xuôi, với truyện kể. Nhưng từ Síu Phạm, ta hoàn toàn có thể nghĩ đến một thứ điện ảnh kiểu thơ, điện ảnh như một baì thơ. Và do đó, người ta cũng không nên chờ đợi những gì mình vốn hay nhận được từ một thứ điện ảnh kiểu văn xuôi. Suy cho cùng, đó chưa hẳn là một thiệt thòi.

2. Nhưng Căn phòng của mẹ không chỉ là một bộ phim về phim, một bộ phim kiểu thơ. Nó còn là một bộ phim nơi điện ảnh thể nghiệm sự mở rộng khả năng biểu đạt của mình bởi sự nhòa ranh giới của nó với các loại hình nghệ thuật khác. Phim của Síu còn là phim của âm nhạc, của nghệ thuật hình thể (body-art), của video-art, của nghệ thuật sắp đặt. Ngôn ngữ của các nghệ thuât đương đại trong bộ phim này phóng đại các hình ảnh ẩn dụ: một con búp bê tình dục ngoại cỡ mắc kẹt trên cây cổ thụ, người mẹ bò trên sàn nhà gợi nhớ đến những thân thể khuyết tật trong tác phẩm của Samuel Beckett, ô cửa sổ như một màn hình phải chiếu chuyển động của đường phố, v.v… Nhưng điều làm tôi nghĩ đến nhiều hơn chính là cảm quan xã hội của Síu Phạm. Có thể nói Căn phòng của mẹ là bộ phim đầu tiên của Việt Nam mang cảm thức tận thế với hình ảnh tòa nhà chọc trời ở Sài Gòn trong một khoảnh khắc chếnh choáng buồn nôn; cái ngột ngạt, căng thẳng của bầu không khí khắp mọi nơi; cái thừa mứa, bành trướng, phì đại của vật chất. Sài Gòn trong phim của Síu là một thành phố không ngớt đông đúc, ồn ào, huyên náo nhưng đó là không gian của những đám đông nơi con người chấp nhận hóa thành bản sao của các đồ dùng, hàng hóa, nơi con người hào hứng chụp hình – một biểu trưng cho việc con người và đời sống bị quy giản thành các hình ảnh… Không khí ngột ngạt được cảm nhận qua sự tương phản giữa hình ảnh tòa nhà chọc trời được tái hiện qua các góc quay nhấn mạnh độ cao, sự hùng vĩ với ngôi nhà của mẹ lúc nào cũng âm u, bẩn thỉu, cũ mốc. Các mo-tif kafkaesque bàng bạc xuyên suốt bộ phim: một vị khách lạ đột ngột bước vào căn nhà đề nghị nhân vật nam thực hiện một công việc không có mục đích rõ ràng; người cha đẩy đứa con vào một công việc rất giống các nhân vật trong tiểu thuyết Kafka; rồi đến lượt người cha ấy bị buộc phải tự thú nhận, công khai thiên hướng tình dục của mình. Các nhân vật đều ở trạng thái không biết việc mình làm có ý nghĩa gì. Cũng như đám đông không ngừng chuyển động ngoài kia, nhưng là chuyển động vô hướng.

Síu Phạm nhận thấy xã hội Việt Nam như là một xã hội đang bị ngộ độc bởi các giá trị vật chất. Cái chết của người mẹ khi ăn viên kẹo chocolate mà đứa con mang về như quà tặng chính là ẩn dụ cho tình trạng ngộ độc ấy. Gương mặt hằn lên sự bất lực của người cha khi làm tài xế cho đứa con trở thành ngôi sao đang điềm nhiên ân ái với bạn gái ở ghế sau trong khi trên xe phát ra những tiếng nhạc mà ông bố thấy khó chịu cho thấy sự tan rã của các quan hệ nền tảng của xã hội trước sự lên ngôi của xã hội tiêu dùng, nơi các giá trị vật chất trở thành trung tâm. Thông điệp có vẻ như không mới, tưởng như từ chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XIX vọng về. Nhưng Síu đi xa hơn việc cảnh báo. Cái làm tôi sợ nhất khi xem phim này chính là cảm giác về sự lan tỏa từ từ, lạnh lùng của cảm giác phi nhân trong đời sống, như cái bóng lừng lững của tòa nhà chọc trời đổ xuống. Sự phi nhân ấy hòa vào trong những tiếng còi xe inh ỏi diễn ra hàng ngày. Phim của Síu Phạm không phải là phim kinh dị. Bất chấp những yếu tố phi lý, siêu thực kiểu Beckett hay Kafka được tô đậm trong phim, tôi nghĩ nó vẫn là một bộ phim hiện thực trần trụi. Síu Phạm tái tạo thế giới đó, cái thế giới nơi cái phi nhân từ từ lan tỏa, ngấm ngầm trong một viên kẹo ngọt ngào. Ta không miễn nhiễm với cái thế giới đó.

3.11.2014.

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s